Phòng thí nghiệm trọng điểm: Phí tiền?

Đóng cửa chờ… lạc hậu!

Để tìm hiểu về thực trạng hoạt động của các PTNTĐ, phóng viên Khoa học & Đời sống đã gọi điện hẹn làm việc đến rất nhiều phòng thí ngiệm. Tuy nhiên, chỉ nghe nói đến việc: “muốn tìm hiểu về hiệu quả hoạt động” tất cả đã từ chối. Rất may, sáng ngày 23/3/2007, chúng tôi đã hẹn được với PGS.TS Phạm Minh Tuấn - Viện trưởng, Trưởng bộ môn Động cơ đốt trong trường Đại học Bách Khoa Hà Nội, nơi đang sở hữu một phòng thí nghiện trọng điểm động cơ đốt trong hàng đầu Việt Nam.

Qua tìm hiểu, chúng tôi được biết phòng thí nghiệm này được đầu tư với tổng kinh phí là 5 triệu USD, tương đương khoảng 80 tỷ đồng Việt Nam (theo thời giá hiện nay). Toàn bộ phòng thí nghiệm ngự trong một toà nhà 3 tầng. Khi chúng tôi đến làm việc (hơn 10h sáng) chỉ có khoảng 4 đến 5 người có mặt. Toàn bộ số thiết bị máy móc gần như không làm việc. Bước vào phòng nào, phòng đó mới được bật điện lên để phóng viên có thể nhìn thấy máy móc. Chính Viện trưởng Phạm Minh Tuấn phải giục nhân viên bật điều hoà, máy móc thiết bị lên để bảo dưỡng cho máy.

Để vào phòng thí nghiệm này chúng tôi phải đi qua một chiếc cửa ngách vì tất cả các cửa chính chỉ mở khi có đối tác tới làm việc. Chắc hẳn cũng phải rất lâu rồi nó không được mở vì những chiếc khoá đã bắt đầu han gỉ. Một số máy móc cũng đang chuyển màu. Chỉ có hai người làm trong phòng máy và cũng chỉ có một chiếc máy duy nhất được bật trong số hơn chục chiếc. Khi chúng tôi bước vào những chiếc máy tính mới được kéo rèm phủ xuống.

“Độc nhất” vất đi!

Theo PGS.TS Phạm Minh Tuấn: “Đây là phòng thí nghiệm trọng điểm duy nhất của Việt Nam vào thời điểm hiện nay có đủ khả năng để đo mức tiêu chuẩn khí thải “Euro 2” (một trong các mức của bộ tiêu chuẩn khí thải Châu Âu, được áp dụng với các loại xe cơ giới sản xuất, lắp ráp và nhập khẩu mới và được quy định trong các tiêu chuẩn Việt Nam tương ứng). Từ khi phòng thí nghiệm này được thành lập vào tháng 3 năm 2004 đến nay thì nó mới chỉ thực hiện được một vài chức năng như đào tạo tiến sỹ, thạc sỹ… Nhưng nó vẫn chưa một lần được thực hiện một chức năng duy nhất của Việt Nam là đo khí thải Euro 2”.

Được biết, không chỉ riêng các nước Châu Âu mà ngay cả các nước xung quanh Việt Nam như Trung Quốc, Thái Lan, Xingapo… cũng đã áp dụng tiêu chuẩn bày. Theo lộ trình của Việt Nam cam kết (Quyết định 249/2005/QĐ-TTg ngày 10/10/2005) thì bắt đầu từ ngày 1/7/2007 chúng ta sẽ áp dụng tiêu chuẩn đó. “Thế nhưng cho đến nay chúng tôi vẫn chưa thấy có bất cứ động tĩnh gì về việc chuẩn bị cho việc này và nhiều khả năng sẽ phải hoãn lại. Công nghệ dù tiên tiến đến đâu cũng có tuổi của nó. Hiện nay, hầu hết các nước còn áp dụng tiêu chuẩn Euro 2 thì phòng thí nghiệm này còn có giá trị. Nếu cứ trì hoãn không áp dụng thì chẳng mấy mà đống máy móc này sẽ trở thành lỗi thời, lạc hậu vì có thể người ta sẽ áp dụng các tiêu chuẩ Euro 3, 4, 5… Các cơ quan có trách nhiệm đều biết, nhưng từ đó đến nay cũng không giúp cho phòng thí nghiệm chúng tôi của hoạt động được chức năng trên” – PGS.TS PHạm Minh Tuấn tiếp.

Lãng phí do… cơ chế?

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, năm 2006 Việt Nam đã đầu tư gần 300 tỷ đồng dành cho việc xây dựng các PTNTĐ. Đó là một phần trong kế hoạch đầu tư hàng ngàn tỷ đồng cho 17 PTNTĐ quốc gia giai đoạn 2000 – 2010. Các phòng thí nghiệm này được đặt tại các trường ĐH trọng điểm, việcn nghiên cứu lớn, tập trung vào các ngành được xác định là mũi nhọn như: công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới, công nghệ lọc – hoá dầu, công nghệ mạng và đa phương tiện…

PTNTĐ động cơ đốt trong tại Bách Khoa cũng phải mất 6 năm xây dựng dự án, chờ các cấp có thẩm quyền duyệt (từ 1998 đến 2004) mới có thể đi vào hoạt động.

Chúng tôi có hỏi PGS.TS Phạm Minh Tuấn về nguyên nhân của sự lãng phí, ông chỉ cười… Kế hoạch 2000 – 2010 đến nay đã hết 2/3 thời gian nhưng các PTNTĐ vẫn chưa có quy chế hoạt động. Những trở ngại chính trong vấn đề này vẫn là những quyết sách liên quan đến một số vấn đề như: tư cách pháp nhân, biên chế cán bộ và thành viên hội đồng PTNTĐ. Sự chưa rõ ràng ấy phần nào ảnh hưởng đến khả năng phát triển, nghiên cứ của các PTNTĐ, nhất là thu hút đội ngũ các nhà khoa học không thuộc đơn vị chủ quản của phòng thí nghiệm cùng hợp tác thực hiện các đề tài, dự án, trong đó có các doanh nghiệp.

Chủ trương xây dựng các PTNTĐ để đẩy mạnh sự phát triển khoa học công nghệ nước nhà là đúng đắn. Tuy nhiên, nếu PTNTĐ nào cũng bị mắc vào cơ chế giống như PTNTĐ động cơ đốt trong của ĐH Bách Khoa thì đến giờ các PTNTĐ của Việt Nam mới có các công trình nghiên cứu ngang tầm quốc tế? Mới chỉ gần đây thôi, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn để phát hiện chất Clenbuterol và chất Salbutanol đã phải gửi mẫu sang tận Xingapo đã xét nghiệm. Việc đơn giản thế cũng phải chuyển đi nước ngoài. Vậy đầu tư để làm gì?

Trước khi bài báo này lên khuôn, chúng tôi có điện thoại cho PGS.TS Phạm Minh Tuấn. Ông khẳng định: “Mình không phàn nàn gì đầu tư phí tiền vì chính bọn mình đề nghị xin đầu tư theo dự án. Bọn mình chỉ mong muốn làm sao khai thác có hiệu quả phòng thí nghiệm hơn nữa”.