Phát triển ngành cơ khí tại Việt Nam: Tháo gỡ những nút mắc

Những cái đã đạt được

Chiến lược Cơ khí tập trung chủ yếu vào phát triểm tám nhóm sản phẩm trọng điểm, gồm: thiết bị toàn bộ, máy động lực, máy móc ngành nông nghiệp, phương tiện giao thông, máy công cụ, máy móc phục vụ ngành xây dựng, đóng tàu và thiết bị điện. Theo phân tích của kỹ sư cơ khí Trần Bảo Giốc, nguyên đại biểu Quốc hội, trong tám chuyên ngành và sản phẩm trọng điểm kể trên, chỉ có 2 ngành đóng tàu và chế tạo thiết bị điện là “thực hiện được định hướng chiến lược”. Các lĩnh vực còn lại, những kết quả đạt được vẫn còn khoảng cách rất xa so với mục tiêu, thậm chí nhóm ngành chế tạo máy công cụ còn tụt hậu hơn so với thời bao cấp. Ngay với ngành đóng tàu, thành tựu của chúng ta nói đến ở đây mới là khả năng đóng được những chiếc tàu lớn. Nếu xét đến yếu tố hiệu quả kinh tế, thì nó sẽ khác hẳn. Tương tự, thành tựu của lĩnh vực thiết bị điện chủ yếu là của ngành chế tạo biến áp. Một sản phẩm khác là tổ máy phát cho nhà máy điện, mà chương trình rất kỳ vọng, thì gần như vẫn là con số không.

Riêng trong nhóm thiết bị toàn bộ, ngành được xem là có nhiều tiến bộ vượt bậc trong những năm qua, thực tế vẫn chỉ là sản xuất những thiết bị lớn và phi tiêu chuẩn. Theo nhận xét của các thành viên thuộc Vami, thì đây là phần dễ làm nhất và thường chỉ chiếm 20% giá trị của toàn dây chuyền.

Tóm lại, những gì ngành cơ khí làm được trong thời gian qua chủ yếu nằm ở phân khúc dễ, không đòi hỏi trình độ công nghệ chuyên sâu và có giá trị thấp. Vì thế, không ngạc nhiên khi khả năng đáp ứng cho nhu cầu trong nước (tính theo giá trị) của ngành cơ khí Việt Nam vẫn chỉ giới hạn quanh mức 20 - 25%, trong đó khi kỳ vọng lại rất lớn, đến 40 - 60%.

Từ thực tế trên, theo đề xuất của các chuyên gia trong ngành, để vực dậy ngành cơ khí, cần giải quyết một số điểm nút mắc sau:

Trước hết, chọn lựa và chốt lại một số sản phẩm cơ khi có giá trị cao, điều kiện thị trường thuận lợi để tập trung đầu tư, phát triển, không nhất thiết phải lấy tám nhóm sản phẩm đã chọn từ 10 năm trước.

Kế đến, nên đi từng bước, bắt đầu là lắp ráp và chế tạo một số linh kiện, phụ tùng phù hợp. Không cần thiết đặt ra các mục tiêu về tỷ lệ nội địa hóa, mà cần tham gia mạnh vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Nội dung cần làm tiếp theo là xóa bỏ cơ chế chủ quan để doanh nghiệp nhà nước ngành cơ khí hoạt động bình đẳng như mọi thành phần kinh tế khác. Khuyến khích các doanh nghiệp hợp tác, phân công lao động với nhau.

Cuối cùng, ngành cơ khí phát triển được hay không vẫn phụ thuộc nhiều vào chính sách và cơ chế hỗ trợ của Nhà nước. Đây là ngành cần vốn đầu tư lớn, hiệu quả sinh lợi cho bản thân lại thấp. Nếu để doanh nghiệp vay đầu tư theo lãi suất thị trường, sẽ chẳng ai dám chọn ngành cơ khí để đầu tư. Tuy nhiên, hỗ trợ phải đúng chỗ và có điều kiện chứ không thể theo kiểu hỗ trợ chung chung.