Phát triển con người Việt Nam toàn diện trên cơ sở giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống, bản sắc dân tộc

Để có được những con người Việt Nam phát triển toàn diện với những năng lực và phẩm chất cần thiết, việc giáo dục và nâng cao ý thức giữ gìn, phát huy các giá trị truyền thống, bản sắc dân tộc Việt Nam cho họ là việc làm có tầm quan trọng đặc biệt. Bởi lẽ, giá trị truyền thống và bản sắc dân tộc là những yếu tố không thể thiếu trong sự hình thành và phát triển bản lĩnh con người, nhân cách con người. Theo các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin, sức mạnh của giá trị truyền thống và bản sắc dân tộc chính là cái giúp cho nhân cách và bản lĩnh con người được duy trì ngay cả khi những điều kiện sản sinh ra chúng đã biến mất hoặc có sự thay đổi căn bản. Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ nhiều lần khẳng định vai trò quan trọng của việc giáo dục ý thức giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống, bản sắc dân tộc cho các thế hệ con người Việt Nam mới, mà còn khẳng định đó là nhân tố có ý nghĩa quyết định trong việc thúc đẩy con người Việt Nam mới tự hoàn thiện nhân cách, kế thừa và phát triển truyền thống cách mạng hào hùng của dân tộc, phát huy tinh thần yêu nước, ý chí tự lực, tự cường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Bản lĩnh và nhân cách con người là những cái luôn mang đậm giá trị truyền thống và bản sắc dân tộc. Sử học, dân tộc học, văn hóa học và nhiều ngành khoa học xã hội, nhân văn khác đã đưa ra những bằng chứng chứng minh rằng, nhờ có bản lĩnh và nhân cách độc đáo của con người Việt Nam hun đúc bởi truyền thống hào hùng trong lịch sử hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước của các thế hệ cha ông mà dân tộc ta, nhân dân ta đã đứng vững và giành thắng lợi trong các cuộc chiến tranh chống xâm lược gần suốt thế kỷ XX để giờ đây, thế hệ chúng ta đầy tự tin vững bước trên con đường đổi mới đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Các giá trị truyền thống là những truyền thống tốt đẹp mang ý nghĩa tích cực và tiêu biểu cho bản sắc văn hóa dân tộc, được kết tinh bởi toàn bộ tinh hoa văn hóa dân tộc, được cô đúc nên trong suất tiến trình hình thành, tồn tại và phát triển của dân tộc, gắn với những thăng trầm trong lịch sử dân tộc và do vậy, chúng có sức mạnh tiềm tàng và bền vững: Giá trị truyền thống có cốt lõi bất biến, đồng thời cũng có phần biến động; nó tự bổ sung, chuyển hóa, làm cho phù hợp với tính chất của thời đại và ngày càng phong phú hơn.

Dân tộc Việt Nam đã trải qua một tiến trình phát triển lịch sử hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước, đã tạo nên một bề dày các giá trị truyền thống. Chính những giá trị này đã tạo sức mạnh cho dân tộc ta vượt qua những thử thách khắc nghiệt của thiên tai và chiến tranh, đứng vững trên đôi chân của mình và tạo ra bản sắc độc đáo, riêng có của dân tộc. Do vậy, giờ đây, để giành thắng lợi vững chắc trong công cuộc đổi mới đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa bằng bản lĩnh và nhân cách của con người Việt Nam mới - con người đang gánh trên đôi vai mình sức nặng của sự nghiệp "đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với phát triển kinh tế tri thức, chiến lược phát triển con người Việt Nam mới, hiện đại phải lấy việc giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống, bản sắc dân tộc làm cơ sở nền tảng.

Hệ thống các giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam là hết sức phong phú đa dạng. Một trong những giá trị truyền thống xuyên suốt lịch sử dân tộc và hun đúc nên tinh thần, khí phách của con người Việt Nam là lòng yêu nước. Yêu nước là giá trị hàng đầu của mỗi người Việt Namqua mọi thời đại và giờ đây, nó đã trở thành cái chung trong mỗi con người Việt Nammới, trở thành thước đo phẩm giá của con người Việt Nam mới. Do vậy, giáo dục ý thức giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống, bản sắc dân tộc cho thế hệ những con người Việt Nam mới, hiện đại ở nước ta hiện nay, trước hết chúng ta cần giáo dục cho họ, khơi dậy ở họ tinh thần "thà hy sinh tất cả chứ không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ " như Chủ tịch Hồ chí Minh đã dạy, khuyến khích họ phát huy chủ nghĩa anh hùng Việt Nam, lòng yêu chuộng hòa bình, tôn trọng tự do, ý chí độc lập, tinh thần đoàn kết dân tộc, lấy nghĩa cả làm lý tưởng cuộc đời.

Trong công cuộc đổi mới đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay, tinh thần yêu nước của người Việt Nam , bên cạnh những giá trị truyền thống, còn biểu hiện ở những nội dung mới. Đó là sự dũng cảm vượt qua được chính mình, mà trước hết vượt qua được những toan tính vị kỷ, đầu óc hẹp hòi, trì trệ, bảo thủ, yếu kém về trí tuệ, không chịu học hỏi, không dám đổi mới. Đó còn là thái độ không cam chịu đói nghèo, lạc hậu, dám nghĩ, dám làm, là tinh thần sáng tạo trong tư duy, hăng say trong học tập, không ngừng nâng cao hiểu biết trình độ chuyên môn, hăng hái tiến quân vào khoa học, công nghệ vì sự phát triển phồn vinh của đất nước. Đó còn là tinh thần lao động cần cù, có kỷ thuật, sáng tạo và có hiệu quả cao, quyết chí làm giàu cho bản thân, cho gia đình, tập thể và xã hội. Tinh thần yêu nước của con người Việt Nam hôm nay còn biểu hiện ở bản lĩnh chính trị vững vàng không chỉ trước những biến cố lịch sử khó lường trước những đổi thay đầy bất ngờ trong đời sống chính trị quốc tế, trước những nguy cơ và thách thức đang đặt ra trước dân tộc ta, mà còn trước những cám dỗ đời thường, trước lối sống phương Tây xa lạ, không phù hợp với những điều kiện Việt Nam. Tinh thần yêu nước đó cũng còn được biểu hiện ở phẩm chất đạo đức trong sáng với lối sống lành mạnh, nếp sống văn minh, trọng đạo lý, trọng nghĩa tình. Theo đó, chủ nghĩa yêu nước, tinh thần tự tôn, tự hào dân tộc trong truyền thống lịch sử của dân tộc ta phải được chuyển sang thời kỳ mới, thời kỳ xây dựng và phát triển đất nước với quan niệm và ý thức coi nghèo nàn, lạc hậu cũng là nỗi nhục không kém gì nỗi nhục mất nước như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng căn dặn. Chính vì vậy, trong chiến lược phát triển con người ở nước ta hiện nay, quan niệm đó, ý thức đó cũng cần phải được coi là một nội dung căn bản để giáo dục cho mọi con người Việt Nam mới, hiện đại đều thấm sâu và lấy đó làm sức mạnh tinh thần, làm động lực nội sinh.

Bên cạnh lòng yêu hước, tinh thần cố kết cộng đồng, thương yêu, đùm bọc, giúp đỡ và tương trợ lẫn nhau cũng là những giá trị nổi bật trong hệ các giá trị truyền thống Việt Nam . Có thể nói, không ở đâu truyền thống đoàn kết, tương thân, tương ái, cố kết cộng đồng và cái nghĩa đồng bào lại lớn lao và có ý nghĩa như ở Việt Nam chúng ta và chính những giá trị truyền thống này đã mang lại sức mạnh cho dân tộc ta trong suốt hàng ngàn năm dựng nước, giữ nước và giờ đây các giá trị này cũng đang mang lại cho chúng ta sức mạnh tinh thần lớn lao trong công cuộc đổi mới đất nước. Do vậy, trong chiến lược phát triển con người, chúng ta cần phải giáo dục cho thế hệ những con người việt Nam mới, hiện đại ý thức giữ gìn và phát huy những giá trị truyền thống này để đào tạo họ thành những công dân có ý thức đoàn kết, cố kết cộng đồng, vốn đã gắn bó với nhau, thắt chặt với nhau như một trăm người con sinh ra từ một trăm quả trứng trong cùng một bọc, trước đây đa cùng nhau dựng nước, giữ nước, nay với tinh thần ấy họ lại cùng có chung ý chí phấn đấu cho mục tiêu "dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh".

Trước xu thế toàn cầu hóa, mở cửa giao lưu văn hóa và hội nhập kinh tế thế giới, xây dựng và phát triển kinh tế thị trường, cùng với việc giáo dục ý thức giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống, bản sắc dân tộc, trong chiến lược phát triển con người, chúng ta cũng cần phải giúp cho thế hệ những con người Việt Nam mới, hiện đại nhận thức rõ những hệ quả tiêu cực và sự nguy hại của thái độ xem nhẹ các giá trị truyền thống, coi thường di sản văn hóa và bản sắc dân tộc chạy theo đồng tiền và lợi nhuận một cách vô điều kiện, tiếp nhận lối sống và văn hóa nước ngoài một cách thiếu suy nghĩ, không chọn lọc,...

Trước những hệ quả tiêu cực và sự nguy hại đó, một vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách đang đặt ra trước chúng ta là làm thế nào để tiến lên văn minh, hiện đại mà vẫn giữ được bản sắc dân tộc, vẫn kế thừa và phát huy được những giá trị truyền thống của dân tộc. Giải quyết vấn đề này, trong chiến lược phát triển con người, một mặt, chúng ta phải giáo dục cho thế hệ những con người Việt Nam mới, hiện đại ý thức quay về với cuội nguồn dân tộc, trở về với chính mình, với bản sắc dân tộc mình; mặt khác, phải giúp họ xây dựng tầm nhìn hướng tới nền văn minh nhân loại, hòa nhập với cộng đồng quốc tế để tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại. Đồng thời, chúng ta cũng cần phải giúp cho họ nhận thức rõ rằng, hiện đại hóa đất nước mà chỉ nhằm hướng ngoại để tiếp thu khoa học và công nghệ, lo tăng trưởng kinh tế đơn thuần mà quên mất hoặc coi nhẹ việc bảo tồn văn hóa dân tộc, bản sắc dân tộc, thì sớm muộn, cũng sẽ dẫn đến hậu quả tai hại, khôn lường, tự hủy hoại nền tảng bên trong, nền tảng tinh thần của dân tộc, sẽ lâm vào "nguy cơ tha hóa ", trở thành "cái bóng mờ của người khác, của dân tộc khác". Rằng, hiện đại hóa phải gắn liền với công cuộc chấn hưng dân tộc, với sự nghiệp phát triển văn hóa, phải lấy văn hóa dân tộc làm cơ sở, lấy con người mang truyền thống dân tộc làm mục tiêu và động lực để phát triển bền vững.

Từ vấn đề vừa có ý nghĩa lý luận, vừa có ý nghĩa thực tiễn cấp bách này, trong chiến lược phát triển con người, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, việc giáo dục ý thức giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống, bản sắc dân tộc cần được đặt ta một cách bức thiết có ý nghĩa sống còn; đồng thời lấy đó làm cơ sở để sự nghiệp đổi mới và phát triển giáo dục - đào tạo, xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc, phát triển khoa học - công nghệ ở nước ta hiện nay thu được những thành tựa ngày càng to lớn, đào tạo được một đội ngũ ngày càng đông những con người phát triển toàn diện, có đủ năng lực và phẩm chất cần thiết, đủ sức đáp ứng những đòi hỏi ngày càng cao của công cuộc đổi mới đất nước.

Như vậy, có thể nói, từ tầm quan trọng, từ vai trò là cơ sở nền tảng của việc kết hợp các giá trị truyền thống với các giá trị hiện đại trong việc phát triển con người, tạo nguồn lực cho công cuộc đổi mới đất nước, để sự nghiệp đổi mới và phát triển giáo dục đào tạo, xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc phát triển khoa học - công nghệ ở nước ta hiện nay thu được kết quả ngày càng to lớn hơn nữa, trong chiến lược phát triển con người Việt Nam mới hiện đại, chúng ta phải định hướng phát triển đúng đắn cho các thế hệ con người Việt Nam, giúp cho họ không ngừng gia tăng tính tự giác, năng động, tự chủ, có ý thức phát huy sức mạnh nội tại của bản thân trong sự kết hợp với sức mạnh của cả cộng đồng dân tộc. Đồng thời, còn phải định hướng và giúp cho họ nâng cao hơn nữa ý thức giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống, bản sắc dân tộc, sáng tạo nên những giá trị văn hóa mới, xã hội chủ nghĩa, không ngừng làm cho những giá trị ấy, bản sắc ấy thấm sâu vào cuộc sống của chính mình và đời sống xã hội của cả cộng đồng, trở thành tâm lý và tập quán tiến bộ, văn minh của chính mình và của cả cộng đồng dân tộc. Cùng với việc giáo dục ý thức giữ gìn và phát huy giá tri truyền thống, bản sắc dân tộc, tiếp thu những tinh hoa văn hóa nhân loại, sáng tạo, vun đắp nên những giá trị mới, trong chiến lược phát triển con người ở nước ta hiện nay, chúng ta cần phải tạo ra ở thế hệ con người Việt Nam mới, hiện đại thái độ tích cực đấu tranh, bài trừ các hủ tục, các thói hư tật xấu đang làm tổn hại đến đời sống tinh thần, tâm tư và tình cảm con người Việt Nam. Đồng thời, giáo dục cho thế hệ con người Việt Nam mới, hiện đại đó ý thức trách nhiệm và nghĩa vụ công dân, lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, thực hành đạo đức, lối sống, nếp sống văn hóa; hiểu biết lịch sử dân tộc, truyền thống dân tộc, bản sắc dân tộc; có năng lực nắm bắt vận dụng và sáng tạo ra những thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại; có ý chí vươn lên vì tương lai của chính mình và tiền đồ của đất nước.