Phát hiện Đàn Nam Giao Tây Sơn ở Bình Định

Đàn Nam Giao có tự lúc nào?

Theo Hoa Bằng, Phan Trọng Điểm, Trần Văn Giáp trong Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục giải thích: “Giao là một nơi xa kinh thành phỏng trăm dặm. Đời cổ, gặp tiết Đông chí, vua tế trời ở Đàn Nam Giao, gặp tiết Hạ chí, tế đất ở Bắc Giao, nên lễ tế trời đất gọi là lễ tế giao”. Trong năm, tại Đàn Nam Giao có hai quốc lễ; tế Trời vào Đông chí và tế Đất vào Hạ chí. Trong quan niệm của cư dân Đông Nam Á đều xưng trời là cha và đất là mẹ, thiên tử là vua của một nước được xem là con trời, nên lễ tế Trời, Đất được xem là quốc lễ. Cho nên, các bậc đế vương khi định đô ở đâu thường lập Đàn Nam Giao để tế trời đất, một nghi lễ quan trọng của bất cứ vương triều nào khi lên ngôi trị vì đất nước. Các triều đại phong kiến Việt Nam từ Lý, Trần, Hồ, Lê, Nguyễn đều cho đắp Đàn Nam Giao về nghi lễ theo Kiến văn Tiểu lục Lê Quý Đôn các triều đại từ Lý, Trần không thấy chép về nghi lễ này. Các triều về sau thì theo nghi lễcủa nhà Minh: “Lễ nghi tế giao, tế miếu hay triều đại nhà Lý, nhà Trần không thể tra khảo được; lễ nghi Giao - miếu ở Bản Triều (triều Lê) ngày nay được phỏng theo hội điển nhà Minh”.

Sử đã chép gì về Đàn Nam Giao nhà Tây Sơn?

Theo lễ nghi đã quy định cũ, nhà Tây Sơn dưới triều Thái Đức khi lên ngôi Hoàng đế, nhà vua cũng cho lập đàn để tế Trời, Đất, trong các tư liệu thành văn để lại hầu như chưa thấy tư liệu nào chép về việc đắp Đàn Nam Giao của triều Thái Đức Nguyễn Nhạc. Theo “Đồ Bàn Thành ký” của Nguyễn Văn Hiển chép: “Niên hiệu Cảnh Hưng năm thứ 37 nhà Tây Sơn Nguyễn Nhạc nhân đó mà đóng đô, mở rộng cửa đông kéo dài tới 15 dặm, tương thành được đắp cao rồi xây bằng đá ong, bề cao tới 1 trượng 4 thước, bề dày 2 trượng, mở thêm một cửa thành ra 5 cửa, riêng phía trướccó 2 cửa, bên tả là cửa Tân Khai, bên hữu là cửa Vệ Môn, phía tây thành có đắp con đê Đỉnh Nhĩ là đề phòng nwocs lụt, phía Tây Nam có Đàn Nam Giao để tế trời đất...” Những ghi chép đó là cứ liệu để khẳng định về việc đắp Đàn Nam Giao để cáo với Trời - Đất về việc lên ngôi của mình là có bước chuẩn bị chu đáo và theo một lễ nghi nghiêm ngặt, long trọng được quy định từ xưa, chứ không phải như nhìn nhận của giới nghiên cứu và các nhà quản lý văn hoá khi nghĩ về ông.

Đàn Nam Giao xưa và bây giờ

Dựa vào cứ và liệu này, chúng tôi đã có cuộc khảo sát tại vị trí mà trên hai thế kỷ Nguyễn Nhạc đã cho đắp đàn để cáo tế trời đất về việc lên ngôi của mình và cầu cho quốc thái dân an. Đàn Nam Giao là một hòn núi đất có vị trí cao nhất ở vùng này, núi năm ngay bên trong thành ngoại của thành Hoàng đế. Cho đến nay, khi đề cập đến Đàn Nam Giao của nhà Tây Sơn, nơi lên ngôi của Nguyễn Nhạc dựng nên triều Thái Đức, một Đàn Nam Giao còn khá nguyên vẹn cả về hình hài khuôn viên và dấu tích. Nơi gọi là Đàn Nam Giao chép trong sử sách, tục danh của nhân dân thường gọi là Hòn Chùa, trên đỉnh khá bằng phẳng, bốn cạnh vuông vức, mỗi cạnh khoảng 30m, hiện trên bề mặt còn vương vãi rất nhiều mảnh gạch ngói kiểu âm dương, chung quanh còn thấy một số viên đá ong dùng để kè chân móng xây bờ tường lan can. Ngoài nhứng mảnh ngói âm dương, còn thấy dấu vết bờ tường xây bằng gạch của người Chăm, điều đó cho thấy trước khi Nguyễn Nhạc chọn lập đàn tế, trước đó đỉnh núi này dưới thời vương triều Viỵaja của Champa đã cho xây một kiến trúc mang tính tín ngưỡng nào đó. So với Đàn Nam Giao của các vương triều Việt Nam còn lại, Đàn Nam Giao nhà Tây Sơn được xây dựng dưới triều Thái Đức có quy mô không kém gì các triều đại trước. Điều đáng quan tâm là trong khi Đàn Nam Giao của các vương triều trước, kể cả vương triều Nguyễn, gần như trong tình trạng bị hoang phế thì Đàn Nam Giao của triều Tây Sơn còn khá nguyên vẹn. Đứng trên đỉnh của Đàn Nam Giao ta mới thấy Nguyễn Nhạc quả là có con mắt nhìn của bậc đế vương, khi chọn nơi này để tế Trời - Đất cho việc định đô của vương triều mình.

Đã có nhiều cuộc hội thảo chuyên đề về triều Tây Sơn, và cũng đã có nhiều chuyên khảo nghiên cứu được xuất bản. Nhưng chưa có một ý tưởng nào đặt vấn đề nghiên cứu ngay trên di tích, nơi phát tích của cuộc khởi nghĩa long trời lở đất trến đất Bình Định. Ý tưởng đặt vấn đề nghiên cứu bằng phương pháp khảo cổ học do Bảo tàng Bình Định tiến hành trong hai năm: 2004 - 2005 tại Tử Cấm Thành Hoàng đế là ý tưởng mới chưa ai đặt vấn đề. Cái được của đề tài này, đó là được các cấp lãnh đạo từ ngành cho đến tỉnh đều đồng tình và ủng hộ. Kết qủa sau 2 năm khai quật nghiên cứu cho thấy, những dấu tích kiến trúc được xây dựng dưới vương triều Thái Đức, vương triều Tây Sơn còn lại khá nguyên vẹn, từ dấu vết cung điện, nhà Thái miếu đến các kiến trúc khác, vẫn được bảo vệ trong lòng đất nơi này, không những dấu tích thành quách mà cả dấu tích Đàn Nam Giao nữa cũng còn nguyên vẹn. Cho thấy, chưa một nơi nào trên đất nước Việt Nam mà còn để lại dấu vết nguyên lành, phong phú liên quan đến triều Tây Sơn như Bình Định. Đã đến lúc phải đặt vấn đề nghiên cứu nghiêm túc tại vị trí này, tương lai tại trong Tử Cấm Thành cần có một kiến trúc thờ tự nhà vua Thái Đức mảnh đấtchính nơi đó ông lên ngôi Hoàng đế. Lễ hội Tây Sơn hàng năm ta nên mở rộng hơn, không chỉ tại Bảo tàng mà ngay chính nơi di tích thì mới sinh động. Tại di tích ngoài lễ dâng hương tế tại điện thờ, lại có thêm lễ tế ở Đàn Nam Giao cho thêm phần phong phú, tất cả đang chờ từ phía nhà quản lý...