Những quy định đã lỗi thời của giải Nobel

Ngoại trừ những trường hợp như Fred Hoyle, nhà khoa học người Anh được nhắc tới trong kỳ trước, trượt giải Nobel vì những lý do nhạy cảm và gây tranh cãi, rất nhiều tên tuổi lỗi lạc trong giới nghiên cứu đã bị giải thưởng này “bỏ quên” chỉ vì một quy định cũ kỹ và khó hiểu: mỗi giải Nobel trong một lĩnh vực chỉ được trao cho không quá 3 người.

Luật 3 người

Những “nạn nhân” mới nhất của quy định này là Jean-Claude Chermann (người Pháp) và Nicola Cabibbo (người Italia). Năm 2008, gần như ngay sau khi Giải Nobel Y sinh học được công bố, báo chí và giới khoa học Pháp đã đồng loạt lên tiếng chỉ trích hội đồng xét duyệt giải Nobel vì chỉ vinh danh 2 nhà nghiên cứu là Luc Montagnier và Françoise Barré-Sinoussi với việc phát hiện virus HIV mà không hề nhắc đến Jean-Claude Chermann, người thứ ba tham gia công trình này.

Trên thực tế, đóng góp của Chermann trong việc tìm ra virus HIV không hề ít hơn 2 đồng nghiệp. Trong bài báo công bố việc tìm ra virus HIV trên tạp chí Science số tháng 5/1983, hai cái tên tác giả đầu tiên là Chermann và Barré-Sinoussi. Theo thông lệ của một bài báo khoa học, vị trí này dành cho những người “thực sự làm việc cho dự án nghiên cứu được bài báo đề cập”.

Tên của Montagnier đứng ở vị trí cuối cùng, “vị trí thường dành cho lãnh đạo phòng thí nghiệm”. Trong mọi giấy tờ, Chermann cũng luôn được công nhận là người đồng khám phá HIV. Thế nhưng, vì “luật 3 người” của giải Nobel, ông đã bị gạt ra để nhường chỗ còn lại cho nhà khoa học Đức Harald zur Hausen, người đã phát hiện virus HPV gây ung thư cổ tử cung. 

Sự việc càng khiến người Pháp bất bình, khi sau đó, báo chí phát hiện, công ty dược AstraZeneca, đơn vị nắm giữ bản quyền các thành phần chế tạo vắc xin phòng chống ung thư cổ tử cung đã tài trợ cho website và một số hoạt động của giải Nobel. Một thành viên của Ủy ban Nobel nằm trong ban quản trị AstraZeneca, một thành viên khác đã từng ký hợp đồng tư vấn cho công ty này. Một số người nghi ngờ rằng AstraZeneca đã tác động để giải Nobel Y sinh được trao cho nghiên cứu phát hiện virus HPV, vì họ có thể hưởng lợi từ sự kiện này.

Cũng trong mùa giải Nobel 2008, GS Nicola Cabibbo, “người đầu tiên đã làm sáng tỏ cơ chế của các hiện tượng liên quan đến hạt quark” đã bị “bỏ quên”, trong khi 2 nhà khoa học đã mở rộng và phát triển lý thuyết này là Makoto Kobayashi và Toshihide Maskawa được trao giải Nobel Vật lý. Cabibbo, Kobayashi và Maskawa là những người đã làm nên ma trận CKM, công thức đề cập đến sự thay đổi một số tính chất của hạt quark trong mô hình chuẩn của vật lý hạt cơ bản (CKM là viết tắt từ tên của cả 3 người), nhưng chỉ có hai người sau được vinh danh. Theo chỉ trích của Viện Vật lý hạt nhân Italia, Ủy ban Nobel đã loại GS Nicola Cabibbo để dành chỗ cuối cùng trong cơ cấu giải thưởng cho một nhà khoa học khác.

Trong một thời đại mà phần lớn các công trình khoa học là thành quả từ sự hợp tác của rất nhiều nhà nghiên cứu, hoặc là sản phẩm của một nhóm thì việc hệ thống giải Nobel (ngoại trừ Nobel Hòa bình) vẫn duy trì những quy tắc bất di bất dịch từ hàng thập kỷ: chỉ vinh danh cá nhân không vinh danh tập thể, và mỗi giải chỉ trao cho không quá 3 người sẽ còn dẫn đến nhiều trường hợp đáng tiếc. Ví dụ, ai sẽ là người được vinh danh, nếu giới nghiên cứu chứng minh được sự tồn tại của hạt Higgs.

Bởi có đến 3 nhóm nghiên cứu, với tổng cộng 6 nhà khoa học cùng đưa ra giả thuyết về loại hạt cơ bản này. Vật lý hạt cơ bản vốn nổi tiếng với những công trình mà phần tên tác giả kéo dài đến con số hàng trăm. Nếu những công trình này được đề cử cho giải Nobel, hội đồng xét duyệt sẽ rất khó khăn để chọn ra chỉ 3 người và loại bỏ hàng trăm người khác. Hiện tượng tương tự cũng xảy ra trong lĩnh vực sinh học. Trong số hàng nghìn nhà nghiên cứu đang tham gia Dự án bản đồ gene người, ai sẽ nhận huy chương? Tranh cãi, bất bình là khó tránh. Nhưng sẽ dễ dàng hơn nhiều nếu chấp nhận việc trao giải Nobel cho cả cá nhân và tập thể, vinh danh cả nhà khoa học và cơ sở nghiên cứu mà họ làm việc.

Giới hạn 3 lĩnh vực

Việc giải Nobel khoa học chỉ giới hạn trong 3 lĩnh vực là Y sinh học, Hóa học và Vật lý cũng khiến nhiều nhà nghiên cứu hoàn toàn xứng đáng với giải thưởng này bị bỏ qua, chỉ vì công trình của họ thuộc những lĩnh vực nằm ngoài cơ cấu của giải như sinh học tiến hóa, y tế công cộng, khoa học môi trường, sinh thái học…

Giới hạn Nobel khoa học trong 3 lĩnh vực còn khiến giải thưởng này không bao quát được hết quy mô ngày càng mở rộng của khoa học hiện đại. Những thành tựu nghiên cứu như máy tính lượng tử hay khám phá nguồn gốc thực sự của loài người dựa trên di truyền học và cổ nhân loại học, dù có ý nghĩa vô cùng lớn lao, thậm chí là tạo ra một cuộc cách mạng trong khoa học, nhưng lại rất khó được phân loại một cách chính xác khi xét duyệt để trao giải Nobel.

Ngay trước thềm mùa giải Nobel năm ngoái, một nhóm các nhà khoa học có uy tín trên thế giới đã gửi thư ngỏ cho Quỹ Nobel, đề xuất việc mở rộng cơ cấu giải thưởng, ít nhất là thêm 2 lĩnh vực: khoa học môi trường và y tế công cộng. Họ cũng gợi ý nên bổ sung tiêu chí để giải Nobel Y sinh học có thể bao quát toàn bộ các lĩnh vực khoa học sự sống.

Tuy nhiên, giám đốc điều hành Quỹ Nobel đã phủ nhận những đề xuất này, với lý do nên tôn trọng những điều khoản về lĩnh vực được trao giải thưởng theo di chúc của Alfred Nobel.