Những băn khoăn ban đầu của một cuộc thay đổi lớn
Mặt khác, việc áp dụng Nghị định mới sẽ đụng chạm đến quyền lợi, cuộc sống vật chất và tinh thần của hơn 5000 cán bộ nghiên cứu khoa học ở hàng chục Viện và Trung tâm nghiên cứu trong cả nước. Có những cán bộ xưa nay chuyên tâm nghiên cứu công nghệ thì nay phải tìm hiểu về thị trường, về khách hàng, giá cả. Có nhiều cán bộ đã cống hiến tuổi trẻ và phần lớn sức lực xây dựng các cơ quan nghiên cứu, cho chỉ đạo sản xuất trong hoàn cảnh khó khăn trước đây, nay phải đối mặt với kỹ năng mới về tin học, ngoại ngữ... Nhiều cán bộ lãnh đạo trăn trở trước bài toán khó là phải chịu trách nhiệm về mọi thành công, thất bại của đơn vị và cả của cá nhân cán bộ, trong khi về pháp lý và tình cảm thì không có cơ chế để đưa người tài vào đơn vị, loại bỏ những người không đáp ứng yêu cầu ra khỏi cơ quan...
Những đòi hỏi thiết thân và quyết liệt của thực tế đó đã dấy lên trong cán bộ khoa học và quản lý ngành nông nghiệp nhiều cuộc thảo luận sôi nổi và thẳng thắn xung quanh chuyện làm thế nào để việc triển khai Nghị định 115 thực sự tạo ra bước đột phá cho hoạt động nghiên cứu trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp?
Điều băn khoăn lớn của cán bộ quản lý và nghiên cứu nông nghiệp là Nghị định 115 mới nhấn mạnh đến tính chất đặc thù của các cơ quan nghiên cứu chiến lược, chính sách và các cơ quan nghiên cứu cơ bản trong khi chưa đề cập đến tính chất quan trọng và đặc biệt của loại hình nghiên cứu dịch vụ công như nghiên cứu khoa học nông nghiệp.
Nếu như công tác nghiên cứu khoa học của phần lớn các ngành nghề công nghiệp và dịch vụ có thể đưa ra các giải pháp công nghệ và kỹ thuật đáp ứng yêu cầu của những khách hàng cần mua công nghệ và có khả năng thanh toán (các doanh nghiệp, nhà máy, địa phương...), các công nghệ này thường có thể đăng ký được hoặc bảo vệ được dưới dạng các bí quyết, know-how, patent... thì công tác nghiên cứu KHCN nông nghiệp (trừ một số công nghệ đặc biệt như ưu thế lai hoặc một số máy móc cao cấp) chủ yếu đưa ra các sản phẩm KHCN nhằm cho không, phục vụ mọi người.
Các giống cây trồng, vật nuôi dễ dàng được người dùng tự nhân giống, các mẫu máy móc thiết bị dễ dàng bắt chước và sản xuất hàng loạt, các giải pháp kỹ thuật thì đơn giản và được tuyên truyền rộng rãi cho mọi người. Mặt khác, hầu hết khách hàng của các công nghệ này là nông dân nhỏ chưa có khả năng mua mà ngược lại phải hỗ trợ cho họ tiếp nhận và áp dụng KHCN.
Do tính chất đặc thù này, thị trường KHCN trong lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn về lâu dài khó có thể vận hành như trong lĩnh vực công nghiệp và đô thị, đây là thực tế diễn ra ở hầu hết các nước trên thế giới. Khi tỷ lệ đóng góp của GDP nông nghiệp trong tổng GDP chung của nền kinh tế giảm xuống dưới 15 % thì hầu hết các nước trên thế giới bắt đầu chuyển sang trợ cấp cho nông nghiệp và một trong những giải pháp trợ cấp quan trọng được WTO cho phép trong “hộp xanh” là trợ cấp trực tiếp cho công tác nghiên cứu khoa học và khuyến nông. Câu hỏi đặt ra là phải thị trường hóa hoạt động KHCN như thế nào trong điều kiện cơ chế thị trường vận hành không hoàn chỉnh trong lĩnh vực nông nghiệp?
Bài toán khó giải đối với lãnh đạo các Viện lớn trong ngành nông nghiệp như Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Việt Nam, Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch, Viện Khoa học Thủy lợi, Viện Khoa học Lâm nghiệp... làm thế nào tạo ra khoản tiền thay thế cho kinh phí được nhà nước cấp hàng năm để trang trải cho hoạt động thường xuyên (bao gồm quỹ lương, chi phí quản lý hành chính sự nghiệp...) khi nguồn thu này bị cắt theo Nghị định 115? Muốn có được một khoản “lời” từ các hoạt động nghiên cứu và dịch vụ để bù đắp cho các khoản chi trung bình từ 7-9 tỷ đồng/năm/viện, thì ít nhất tổng giá trị các hoạt động này của Viện phải đạt mức trên 100 tỷ đồng. Đây là mức hoạt động mà ngay cả nhiều doanh nghiệp lớn cũng khó đạt được.
Muốn xử lý bài toán tăng hiệu quả cho đơn vị, các doanh nghiệp thông thường áp dụng giải pháp giảm số lượng cán bộ dôi dư, cắt bỏ các bộ phận không cần thiết, giảm quy mô nhân lực của đơn vị xuống còn 50% -70%, thậm chí thấp hơn, thay vào đó là số nhỏ cán bộ khoa học có năng lực và năng suất lao động cao, áp dụng công nghệ hiện đại. Tuy nhiên, một số nội dung trong Nghị định 115 và Thông tư liên tịch số 12 hướng dẫn thực hiện Nghị định 115 vẫn hạn chế lãnh đạo các Viện thực hiện giải pháp trên như “Đối với cán bộ, viên chức đã được tuyển dụng vào biên chế của các tổ chức hành chính sự nghiệp Nhà nước trước ngày 01 tháng 07 năm 2003 hiện đang làm việc tại tổ chức KH&CN thì thủ trưởng tổ chức KH&CN thực hiện ký hợp đồng làm việc không xác định thời hạn...”; “Tổ chức KH&CN phải đảm bảo chi trả tiền lương và các khoản trích theo lương cho cán bộ, viên chức và người lao động tối thiểu bằng mức quy định của Nhà nước về ngạch lương, bậc lương và phụ cấp chức vụ...”; “Thủ trưởng tổ chức KH&CN có trách nhiệm... giữ gìn đoàn kết nội bộ...” mà không có quy định cụ thể cho phép sắp xếp lại cán bộ và trả thù lao theo hiệu quả và khả năng đóng góp của cán bộ, chưa có quyết định rõ rệt về chính sách bồi hoàn đối với cán bộ phải nghỉ việc hoặc chuyển sang công tác khác.
