Nhân ngày giỗ Tuệ Tĩnh nghĩ về việc sử dụng thuốc Nam phòng & trị bệnh

Từ quan điểm của “ông thánh thuốc Nam ”…

Tuệ Tĩnh được phong là ông tổ của ngành Dược Việt Nam và là người mở đầu cho nền y dược cổ truyền nước nhà. Cả cuộc đời ông, lúc còn ở trong nước, đã chuyên tâm nghiên cứu về cây thuốc Nam : trồng cây thuốc, sưu tầm kinh nghiệm chữa bệnh trong dân gian… Các kiến thức về y dược dân tộc cổ truyền được ông trình bày trong bộ sách rất giá trị là Nam dược thần hiệugồm 10 khoa, trong đó có khoảng 580 vị thuốc trong nước và gần 4.000 bài thuốc, phương thuốc Nam để phòng và trị bệnh. Ông nổi tiếng với câu nói “ Namdược trị Nam nhân”, thể hiện quan điểm biện chứng về mối quan hệ mật thiết giữa con người và môi trường xung quanh.

Quan điểm xuyên suốt của ông là sử dụng những dược vật có sẵn trong nước (gồm thực vật, động vật và khoáng vật) để làm thuốc phòng và trị bệnh, không dùng bất cứ loại nào “nhập ngoại”. Quan điểm này đến nay vẫn còn nguyên giá trị, nhưng thực tế tình hình sử dụng Đông dược hiện nay cho thấy đang có xu hướng đi ngược lại hoàn toàn.

… đến thực tế sử dụng Đông dược hiện nay

Thật vật, nếu có dịp tham quan các cửa hàng Đông dược hoặc xem xét các toa thuốc Đông y sẽ thấy tỉ lệ thuốc Nam(thuốc mọc hoang hoặc được trồng ở Việt Nam ) ngày càng ít đi. Các toa thuốc ngày càng sử dụng nhiều thuốc Bắc (thuốc được trồng ở Trung Quốc), mặc dù giá tiền thuốc Bắc đắt hơn thuốc Nam gấp nhiều lần. Các lý do để các cửa hàng hoặc các thầy thuốc đưa ra thường là: thuốc Bắc được sao tẩm kỹ nên đạt yêu cầu về cảm quan (đẹp, thơm) hơn thuốc Nam, vì có xuất xứ từ phương Bắc nên chắc chắn tốt hơn, và vì giá tiền đắt hơn đồng nghĩa với câu “tiền nào của đó” (!).

Thử xem xét tính khách quan và đúng đắn của các ý kiến trên. Đúng là thuốc Bắc khi nhập về nước ta phần lớn đã được chế biến kỹ lưỡng từ khâu sơ chế cho đến việc tẩm sấy hoặc chế biến cầu kỳ làm vị thuốc đẹp hơn, thơm hơn và bảo quản được lâu hơn. Thuốc Bắc được nhập vào nước ta phải chịu các loại thuế nên giá thành sẽ cao hơn thuốc Nam, mức giá này còn tùy thuộc vị thuốc và dạng thuốc; và do đắt tiền hơn thuốc Nam nên dễ gây tâm lý đó là thuốc… tốt hơn! Tâm lý này hình thành không những ở thầy thuốc mà còn ở người bệnh.

Tuy vậy, thử phân tích vấn đề từ góc độ khoa học và thực tế. Thuốc Bắc nhập về nước ta hầu hết không đạt tiêu chuẩn đúng,tốtvà sạch(xem thêm bài “Đông dược thời GPP”, TSK số 396, trang 10) như thuốc giả, thuốc độn hoặc đã bị rút hết hoạt chất. Ngoài ra, cũng chưa hề có một nghiên cứu nào cho thấy cùng một vị thuốc thì thuốc Nam tác dụng kém hơn thuốc Bắc. Như vậy, nếu người bệnh tự đi mua thuốc Đông y, rất có thể đã phải trả nhiều tiền, những tưởng mua được thuốc Bắc “xịn”, nhưng thật ra đó chỉ là thuốc Bắc đã bị “rút ruột”, hoặc “hồn thuốc Nam, da thuốc Bắc”.

… và các lý do nên dùng thuốc Nam

- Thuốc Nam sẵn có tại địa phương, có khi mọc quanh nhà, là những loại rau, trái ăn hàng ngày như Rau răm, Kinh giới, Cải cúc… hoặc các loại hoa như Mồng gà, hoa Cúc, hoa Hồng….

- Thuốc Nam chế biến đơn giản, có thể dùng tươi, hoặc phơi (hay sấy khô), không cần sao tẩm nhiều.

- Thuốc Nam hay thuốc Bắc đều dùng phần lớn là thảo dược, mà cây cỏ mọc ở xứ sở hay địa phương nào thì phù hợp với người ở địa phương đó hơn, như vậy sẽ có tác dụng phòng bệnh và trị bệnh tốt hơn.

- Thuốc có chữa được bệnh hay không còn phụ thuộc vào thầy thuốc (trình độ, khả năng, lương tâm và kinh nghiệm) và chất lượng thuốc. Một vị thuốc Nam được thu hái và chế biến đúng cách chắc chắn sẽ có tác dụng tốt hơn thuốc Bắc kém chất lượng hoặc chỉ còn “xác”.

- Các bài thuốc kinh nghiệm dân gian, một thành phần không thể thiếu của nền y dược cổ truyền đều có thành phần là những vị thuốc (thực vật, động vật, khoáng vật) có sẵn trong nước.

Cố GS. Bùi Chí Hiếu thuở sinh tiền đã đề ra và hết lòng cổ vũ cho phong trào “Thầy tại chỗ, thuốc tại chỗ, điều trị tại nhà”. Gần đây, có một nghiên cứu của DS. Trần Văn Trễ (Viện Y Dược học Dân tộc TP. HCM) bàn về “các dạng bào chế của Toa căn bản”, chứng tỏ các vị thuốc Nam, bài thuốc Nam luôn luôn có sức sống mãnh liệt.