Nhắc lại bệnh sốt xuất huyết

Riêng miền Nam có trên 45.000 trường hợp mắc, 45 người tử vong; các địa phương có số người mắc sốt xuất huyết cao là: Tiền Giang, Đồng Tháp, Kiên Giang, An Giang, Sóc Trăng. Tại Hà Nội, số ca sốt xuất huyết cũng cao gấp 3 lần năm ngoái, dịch có thể tăng cao tại miền Bắc trong những tháng sắp tới. Vì thế chúng tôi xin nêu lên những điểm cần biết về bệnh sốt xuất huyết và cách chăm sóc tại nhà khi bệnh nhẹ.

Sốt xuất huyết là dạng nặng của nhiễm virus Dengue. Có 4 týp virus Dengue gây bệnh cho người, hiện nay các bệnh nhân sốt xuất huyết do nhiễm virus týp 1 là loại gây triệu chứng lâm sàng nặng. Khi nhiễm virus Dengue, có nhiều tình huống có thể xảy ra: không có biểu hiện lâm sàng, sốt không xác định được (thường được gọi dưới tên là sốt nhiễm siêu vi), sốt Dengue và sốt xuất huyết Dengue.

Trong bệnh sốt xuất huyết có xuất huyết bất thường và có khuynh hướng xảy ra sốc, dễ đưa đến tử vong nếu điều trị không kịp thời và không đúng mức. Trước đây bệnh sốt xuất huyết thường xảy ra ở trẻ em, nhưng hiện nay số người lớn mắc bệnh ngày càng tăng.

Virus Gengue xâm nhập người qua trung gian truyền bệnh là muỗi vằn Aedes aeygti. Đây là loại muỗi sống ở những vũng nước đọng chung quanh nhà, những nơi ẩm thấp tối tăm trong nhà, nơi treo quần áo đã mặc có mùi mồ hôi, nhất là quần áo màu sậm. Lăng quăng của muỗi A. aegypti tăng trưởng tốt ở nhiệt độ 25 – 32 ⁰C.

Triệu chứng lâm sàng của sốt xuất huyết Dengue

Virus lây truyền từ người bệnh sang người lành qua vết muỗi đốt, sau đó khoảng 4 – 7 ngày, người bệnh bắt đầu có triệu chứng:

Sốt caođột ngột kèm theo chán ăn, nôn ói, nhức đầu, đau ở hai hốc mắt, đau cơ, đau khớp… Sốt cao liên tục kéo dài, co giật do sốt cao cũng xảy ra nhưng hiếm.

Xuất huyết: dấu xuất huyết dưới da có thể nhìn thấy ở mặt trước hai cẳng chân, hai tay, bụng và hai bên hông, nách, mặt, mắt… ít gặp hơn là chảy máu cam, chảy máu răng. Xuất huyết tiêu hóa với nôn ra máu và đi tiêu ra máu thường gặp trong các thể nặng. Khi vào bệnh viện, thầy thuốc thường tìm và dễ thấy nhất là dấu hiệu dây thắt và vết bầm chỗ tiêm chích; xét nghiệm máu: tiểu cầu giảm dưới 100.000/mm3; Hct tăng trên 20%.

Nếu sốt xuất huyết thể không sốc, diễn tiến nhẹ, tự khỏi sau 7 ngày: sốt giảm, mạch huyết áp ổn định, tổng trạng khá lên, bé ăn ngon và phục hồi dần.

Nếu sốt xuất huyết có sốc: xảy ra vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 5 tính từ khi bắt đầu sốt. Khi trẻ có một trong các dấu hiệu sau, cần đưa trẻ nhập viện cấp cứu: Bứt rứt, li bì hoặc vật vã, ói nhiều, hạ sốt nhưng đừ, nằm lả đi, chân tay lạnh, chảy máu mũi hoặc máu chân răng, nôn ra máu hay đi tiêu ra máu. Nếu ở xa, trên đường đến bệnh viện phải cho trẻ uống nước thường xuyên (nước cam, nước chanh hay nước lọc) theo nhu cầu của trẻ.

Phân độ sốt xuất huyết

Do nguy cơ bệnh có thể tăng và gây tử vong, Tổ chức Y tế thế giới phân ra làm 4 độ như sau:

- Sốt xuất huyết không sốc gồm độ 1 và độ 2.

+ Độ 1: sốt kèm theo những dấu hiệu không đặc trưng và có một biểu hiện xuất huyết (thí dụ dấu dây thắt dương tính).

+ Độ 2: sốt và những dấu xuất huyết tự nhiên (thí dụ nốt xuất huyết ngoài da và xuất huyết nơi khác).

- Sốt xuất huyết có sốc gồm độ 3 và 4:

+ Độ 3: có trụy tim mạch với mạch nhanh nhẹ, huyết áp tụt hoặc huyết áp kẹp (số huyết áp tâm thu gần với số huyết áp tâm trương), chi lạnh, bứt rứt.

+ Độ 4: trụy tim mạch răng, mạch huyết áp không đo được.

Lưu ý: diễn tiến của sốt xuất huyết không theo trình tự từng độ một mà có thể đột ngột vào sốc, hiện nay y học chưa có biện pháp nào ngăn chặn sốt xuất huyết diễn tiến nặng, chỉ có thể theo dõi sát và cấp cứu kịp thời khi bệnh nhân chuyển độ.

Đa số trẻ sốt xuất huyết độ 1, độ 2 có thể chăm sóc tại nhà.

Xử trí khi trẻ sốt

Mỗi gia đình phải có một cái cặp nhiệt độ, khi trẻ sốt thì đo nhiệt độ và ghi nhớ diễn tiến tăng hay hạ nhiệt. Nếu nhiệt độ trên 38,5 ⁰C thì phải làm cùng lúc hai việc: cho bé uống thuốc hạ sốt và lau mát.

- Hạ sốtcho trẻ bằng paracetamol 10 – 15 mg/kg cân nặng/ ngày, chia làm 4 lần, ở nhà nên dự trữ sẵn paracetamol loại viên 100 mg (hay dạng gói) dành cho trẻ em, nếu bé nặng từ 4 – 6 kg thì uống 1/3 đến ½ viên; nếu bé nặng từ 6 – 14 kg thì cho uống 1 viên; nếu bé nặng từ 14 – 19 kg thì cho uống 2 viên.

- Lau mátnếu trẻ nhỏ (hay cho trẻ tắm nước ấm nếu trẻ lớn), cởi hết quần áo bé, nhúng khăn vào nước ấm khoảng 34 – 35 ⁰C, vắt hơi ráo rồi đặt lên trán, cổ, nách và bẹn, thay khăn mỗi 3 – 4 phút, lau trong 20 – 30 phút, khi nhiệt độ bé dưới 38 độ thì nhưng lau mát. Lau khô người, mặc quần áo vải mỏng cho bé.

Cần kết hợp cả lau mát và thuốc hạ nhiệt vì lợi điểm của lau mát là hạ nhiệt nhanh trong 30 phút đầu và lợi điểm của thuốc là kéo dài thời gian hạ nhiệt. Tuyệt đối không dùng aspirin vì gây xuất huyết nặng thêm, không được cắt lễ, cạo gió. Cho trẻ ăn thức ăn lỏng, dễ tiêu hóa và hấp thu, cho uống nhiều nước (nước quả tươi hay nước lọc đều được).

Khi trẻ hết sốt trên 48 giờ (không dùng paracetamol) hay quá 7 ngày tính từ ngày sốt đầu tiên là đã hết bệnh. Ngày thứ 6, trên da bé nổi lên những dát đỏ gọi là rash convalecence là biểu hiện lành bệnh. Sau đó trẻ thèm ăn, mắc tiêu, đi tiểu nước tiểu nhiều và trong. Nếu trẻ sốt trên 7 ngày phải đưa vào bệnh viện, tìm xem có bệnh gì khác đi kèm.

Sốt cao co giật

Thường xảy ra ở trẻ từ 6 – 5 tuổi, khi trẻ sốt trên 39,5 độ (nếu trẻ đã từng bị sốt cao co giật trước đó thì chỉ cần sốt trên 38,5 độ là có thể bị cô giật), cơn co giật toàn thân, thường ngắn và tự khỏi trong 10 – 15 phút, sau cơn co giật trẻ lừ đừ mơ ngủ trước khi trở về trạng thái bình thường.

Cơn co giật sẽ gây hậu quả là thiếu oxygen não do co cứng cơ hô hấp, bé không thở được; có thể hít vào đường thở những thứ đang có trong miệng (thức ăn, kẹo, bánh… hay đàm nhớt hay chất nôn từ dạ dày) gây sặc, nghẽn hô hấp; chấn thương do té ngã trong cơn co giật hay cắn phải lưỡi, niêm mạc trong má.

Xử lý khi trẻ co giật, cha mẹ cần bình tĩnh, kêu người phụ giúp, thực hiện ngay các thao tác sau:

- Đặt bé nằm nghiêng (để những thứ có trong miệng chảy ra ngoài, không hít vào phổi) trên giường nệm hay có lót chăn.

- Đặt cây đè lưỡi hay muỗng nhỏ có quấn vải, gạc vào giữa hai hàm răng của bé để ngăn bé cắn phải lưỡi.

- Lau mát cho bé (như nêu trên) với nước ấm hay nước có sẵn (nước vòi, nước lu…).

- Tuyệt đối không vắt chanh hay đổ nước Sả vào miệng bé vì gây sặc, nghẽn đường thở. Khi bé hết ngưng thở, bé có phản xạ hít thật mạnh vào, các chất trong miệng bị hít theo vào phổi.

- Ghi nhận các triệu chứng co giật của bé để báo lại với bác sĩ.

Phòng bệnh sốt xuất huyết

- Vắc xin ngừa sốt xuất huyết đang được nghiên cứu thử nghiệm tại Đại học Mahidol (Thái Lan), có hiệu quả với cả 4 typ virus Dengue.

- Trước mắt, cần áp dụng các biện pháp cổ điển: tránh không để muỗi đốt bằng cách ngủ mùng, thoa thuốc chống muỗi, không treo quần áo dơ làm chỗ cho muỗi đáp…

Diệt lăng quăng bằng cá bảy màu, mésocyclop… Dọn dẹp sạch sẽ các vũng nước, vật phế thả chứa nước chung quanh nhà (như chén bể, vỏ chai, lon bia, vỏ xe…) để muỗi không có chỗ đẻ trứng.