Ngưu tất
Đó là một cây thảo, sống nhiều năm, cao 60-80cm hoặc hơn. Rễ củ hình trụ dài, có nhiều rễ phụ to. Thân mảnh, có cạnh, phình lên ở những đốt, màu lục hoặc nâu tía. Cành thường mọc hướng lên gần như thẳng đứng. Lá mọc đối, hình bầu dục hoặc hình mác, dài 5-10cm, rộng 1 - 4cm. Gốc lá thuôn hẹp, đầu rất nhọn. Hai mặt lá nhẵn, mép nguyên. Gân lá mặt trên thường có màu nâu tía.
Cụm hoa mọc ở ngọn thân và kẽ lá đầu cành, bông dài 2 - 5cm. Hoa thường gập xuống, sát vào cuống cụm hoa. Lá đài 5, gần bằng nhau. Nhị 5, bầu hình trứng (xem hình).
Quả hình bầu dục, có một hạt.
Mùa hoa quả: tháng 5 - 7.
Công dụng và cách dùng
Rễ ngưu tất, thu hái khi phấn trên mặt đất tàn lụi vào tháng 1 - 2 ở vùng núi hoặc tháng 3 - 4 ở đồng bằng. Cắt bỏ rễ con, để lại rễ phụ to, rửa sạch, rồi phơi hoặc sấy khô. Dược liệu được dùng ở dạng sống hoặc sao tẩm với rượu hoặc muối.
Ngưu tất có vị đắng, chua, tính bình, không độc, ở dạng sống có tác dụng hành huyết, tản ứ, tiêu ung, lợi thấp chữa cổ họng sưng đau, mụn nhọt, đái buốt, bế kinh, đau bụng sau đẻ, ứ máu bầm tím, nhức mỏi. Ở dạng chín, dược liệu có tác dụng bổ can, ích thận, cường gân tráng cốt, chữa ù tai, đau lưng, mỏi gối, tay chân co quắp hoặc bại liệt.
Liều dùng hàng ngày: 6 - 12g dưới dạng thuốc sắc hoặc bột.
Thường phối hợp với những vị thuốc khác trong những trường hợp sau:
- Chữa thấp khớp, đau mình mẩy: Ngưu tất (12g), hy thiên (16g), thổ phục linh (16g), lá lốt (10g). Tất cả phơi khô, tán nhỏ, rây bột mịn, trộn với mật hoặc đường làm viên bằng hạt đỗ xanh. Ngày uống ba lần, mỗi lần 10 - 15g.
Hoặc ngưu tất (12g), tỳ giải (12g), độc lực (16g), thiên niên kiện (8g). Ngâm rượu uống ngày hai lần, mỗi lần một chén nhỏ.
- Chữa huyết áp cao, nhức đầu, chóng mặt, ù tai, mắt mờ: Ngưu tất (12g), hạt muồng (12g), sắc với 200ml nước còn 50ml, uống một lần trong ngày.
Dùng ngoài, lá ngưu tất giã nhỏ với lá ké hoa vàng, đắp chữa nhọt mủ; với rau sam, giã lấy nước uống, bã đắp chữa đinh râu.
Phụ nữ có thai, băng huyết không nên dùng ngưu tất.
Nguồn: KH&ĐS Chuyên đề NTDTTS&MN Số 5 (8 - 12 - 2006)
