Ngày xuân đi ngược vòng xoè
Trên nền tảng của một nền kinh tế nông nghiệp nương rẫy, thung lũng và ruộng lúa nước, người Thái đã tạo dựng, phát triển một cơ cấu xã hội chặt chẽ, tính cộng đồng cao, không chỉ thể hiện trong cuộc sống chung lưng đấu cật để làm ăn sinh sống, mà còn thể hiện rõ trong các hoạt động xã hội, đặc biệt trong các hình thái nghệ thuật - văn hoá mang tính tập thể cao. Múa dân gian Thái là một trong những nét đặc trưng nhất của tính tập thể đó.
Người ta nói, múa dân gian thể hiện đầy đủ bản sắc văn hoá của dân tộc. Đó là điều hoàn toàn đúng. Trong múa dân gian, thể hiện toàn bộ quan niệm của một dân tộc hay một vùng nào đó về cuộc sống .Tất cả sinh hoạt mang tính cộng đồng đều có múa tham gia. Dân tộc Thái nói chung, có rất nhiều điệu múa, trong đó múa xoè phổ biến và đặc trưng nhất (riêng người Thái ở vùng đường 48 thuộc miền tây Nghệ An gọi là “Xái”, nhưng ý nghĩa hoàn toàn giống nhau ).
Xoè Thái thường múa theo vòng tròn khép kín, người múa luôn quay mặt hướng vào tâm. Cái “tâm” đó giống như một điểm xuất phát, rất tự nhiên và buộc phải có .Ví dụ ở giữa vòng xoè có thể là một chum rượu cần, một đống lửa bập bùng cháy v.v … Vòng xoè của người Thái , nếu nhìn kĩ người quan sát sẽ thấy rõ một triết lí phương Đông rất đặc trưng, bởi bước xoè luôn xoay ngược theo chiều kim đồng hồ . Nếu giữa vòng xoè là một chum rượu cần thì tất cả các cần rượu cũng được cắm xoè ra theo hướng đi ngược kim đồng hồ của vòng xoè. Phải thật tinh ý mới nhận ra điều tế nhị này .
Đồng bào Thái thường tổ chức múa hát vào những dịp lễ tết hoặc khi trong bản có khách quý, trong nhà có chuyện vui, nhất là vào những dịp xuân sang, tết đến. Xoè Thái không mạnh mẽ như nhiều điệu múa của các dân tộc khác (như các dân tộc ở Tây Nguyên chẳng hạn …), nhưng khoẻ khoắn, nhịp nhàng, chứa chan niềm khát vọng nơi núi rừng, khe suối. Dân tộc Thái có tới gần 50 điệu múa khác nhau, trong đó xoè là điệu múa chủ đạo, có nhiều điệu xoè rất nổi tiếng (như xoè khăn, xoè quạt, xoè nón …) mà ngày nay đang được các nghệ sĩ múa của nước ta nâng cao và biến hoá thành những điệu múa vừa mang tính dân tộc cổ truyền vừa mang tính hiện đại, được thế giới ưa chuộng .
Theo nhiều nhà nghiên cứa về vũ đạo dân gian Thái, ngay từ đầu thể kỉ XX, ở các vùng người Thái ( nhất là vùng Tây Bắc ) đã hình thành những đội xoè do chính các chức sắc, quý tộc người Thái thành lập. Do nhu cầu sở tại, do sự chú ý, chăm sóc của các thủ lĩnh người Thái, coi các đội xoè thôn bản là hạt nhân thu hút cộng đồng, chủ yếu để phục vụ cho vui chơi, giải trí là chính. Bởi thế mà ngày nay, ai cũng biết những điệu xoè Thái không mang tính phục vụ nghi lễ, tôn giáo như một số điệu múa của các dân tộc thiểu số khác. Và cũng không có những đội xoè lưu đông ở cấp cao hơn thôn bản. Quá trình hoàn thiện các điệu xoè Thái cũng hoà nhịp với sự phát triển của xã hội, trở thành một nhu cầu không thể thiếu của cộng đồng người Thái.
Nghĩa Lộ, một trong những chiếc nôi của những điệu xoè Thái nổi tiếng, hằng năm có những lễ hội lớn (như lễ hội lồng tồng…) với hàng ngàn người tham gia, vòng xoè có khi rộng tới hàng trăm mét.Không ai xoè đơn xoè ba …Vòng xoè khởi điểm bao giờ cũng có tới hàng chục người nắm tay nhau ra trước… Rồi người tiếp người, cứ nắm tay nhau mở rộng vòng tay ra mãi… Đồng bào quan niệm vòng xoè càng rộng, may mắn càng nhiều, phúc lộc càng lớn, mùa màng càng bội thu, bản làng càng thanh bình, yên vui,…. Đó thực sự là những cuộc vui chơi tập thể đầy ngẫu hứng. Tiếng cồng chiêng, tiếng trống điểm nhịp tiếng cười vui, tiếng hát, những bàn tay nắm chặt lấy bàn tay những ánh mắt đua tình, những bàn chân bước nhịp,… đã tạo nên một cuộc vui nhộn thanh bình vô cùng sâu sắc, đầy sức cuốn hút, đam mê, mời gọi, khiến không ai không muốn bước vào vòng xoè để mà nhớ để mà thương nhau, để đùm bọc, cưu mang nhau mãi mãi …
“Hạt thóc dưới đất, miếng ăn trên rừng, ai khéo phá thành ruộng, ai siêng dựng nên nhà, mường bản là của chung, núi rừng là của chung, khe suối là của chung, ta cùng nhau gìn giữ…”. Trên nền tảng của tư duy, lối nghĩ, tâm thức ấy, người Thái đã chuyền lửa cho nhau trong việc cần cù lao động, qua mỗi nắm tay của vòng xoè bất tận. Mỗi người góp thêm một sức mạnh, một sắc màu, một nhân tố, một thang âm cho điệu múa, lời ca bay xa.
Văn hoá Thái luôn nhịp với văn hoá của các tộc người khác, như cái riêng luôn hoà quyện trong cái chung, tạo nên chiều sâu đa dạng và độc đáo của miền tây tổ quốc. Không phải ngẫu nhiên mà xoè Thái lại mang nét biểu trưng, biểu tượng cao, có tính chất riêng biệt của người Thái ở khắp mọi miền đất nước.
Lịch sử dân tộc Thái là lịch sử của một tộc người siêng năng, sáng tạo, phong nhiêu, phồn thực, hiền hậu, chân tình, bền bỉ trong đấu tranh, kiên cường trong lao động để duy trì, tôn vinh sự sống, để vươn lên giành ấm no, hạnh phúc. Người Thái xây dựng gia đình cộng đồng, quê hương, dân tộc mình phát triển hoà đồng, bền vững. Trải bao biến cố của lịch sử, các giá trị của văn hoá Thái vẫn vượt qua muôn thử thách và toả sáng. Bởi vậy mà trước sự xuất hiện của nền kinh tế thị trường hôm nay, những nét đẹp của văn hoá truyền thống Thái vẫn tồn tại vững chắc cùng với đời sống văn hoá chung của đất nước, trở thành một nguồn mạch tự nhiên, vốn có, hồn nhiên, trong trẻo như suối nguồn của thế giới tinh thần trong cư dân Thái:
“ Bản vui chum rượu nồng cay/ Bàn tay nắm chặt bàn tay bạn bè/ Ngày xuân đi ngược vòng xoè/ Cho rừng thay lá, ta nghe mùa về...” đó là lời “khắp” của chị Lò Thị Hoa ở bản Nà Pó, một bản Thái rất cổ của vùng Nghĩa Lộ, đã hát trong đêm xoè ngày hội đại đoàn kết dân tộc vừa qua. Có thể lời dịch chưa được hay lắm, nhưng các ý thức “đi ngược vòng xoè” ấy đã nói lên nét đặc trưng của điều xoè Thái, dù là xoè nón hay xoè quạt... nhưng tất thảy đều làm vui bản vui mường; làm cho chum rượu cần thêm ngọt, thêm nồng, thêm cay; làm cho những bàn tay càng nắm chặt hơn những bàn tay, bất kể là người quen hay lạ, bất là người ở đâu tới.... Và cuối cùng là mong mùa về, mong no ấm, thanh bình... Mùa, chính là ý nghĩa thiêng liêng nhất, phản ánh mong muốn của con người, được thể hiện qua mỗi nắm tay và vòng tay của điệu xoè. Giá trị nhân văn của xoè Thái thật là bao la!
Mùa xuân này chắc hẳn sẽ vui hơn nhiều mùa xuân đã qua. Bản mường Thái trên khắp mọi miền của Tổ quốc, đã trải qua một năm đầy khởi sắc về mọi mặt dưới bầu trời đổi mới, hội nhập. Tuy còn nhiều khó khăn, vất vả, còn nhiều gian khó, mất mát... do thiên tai và do chính cả con người làm nên, nhưng vòng xoè Thái đầy hứa hẹn sẽ ngày càng nới rộng ra mãi, rộng mãi như vòng tay của mẹ hiền Tổ quốc luôn nắm chặt theo vòng xoè, luôn cưu mang, đùm bọc lấy nhau trong niềm vui, hạnh phúc cũng như trong khó khăn, hoạn nạn, để cùng nhau vươn tới tương lai trên con đường phía trước.
