Nét đặc biệt trong quan hệ Trung - Việt qua bốn đạo sắc phong của nhà Thanh

Nguyên văn ba đạo sắc phong này dường như ít khi được các sử gia Việt Nam tham chiếu và là những trường hợp khá đặc biệt.

Đối với Lê Duy Kỳ, tờ sắc này được soạn ra trước khi Lê Duy Kỳ xin phong vương, một hình thức hợp thức hoá vai trò của quân Thanh sang nước ta. Chính vì thế, nội dung đạo sắc này nhấn mạnh vào lý do nhà Lê “ trong suốt một trăm năm muơi năm qua” luôn luôn giữ việc triều cống, thần phục nhà Thanh và việc Tôn Sĩ Nghị tiến binh không nhằm mục tiêu “ xâm lăng chiếm đất đai” của An Nam (1).

Về việc phong vương cho Nguyễn Huệ, vua Càn Long chữa thẹn cho việc thua trận ở Thăng Long là vì nhà Lê đã “ bị trời ghét bỏ” và Nguyễn Huệ đã hoàn toàn thuần phục nên cho cháu là Nguyễn Quang Hiển sang tiến cống để thay mặt tạ lỗi với Thanh triều. Nguyễn Huệ cũng hứa hẹn năm sau (Canh Tuất, 1791) sẽ sang dự lễ bát tuần vạn thọ của vua Càn Long. Việc phong vương cho Nguyễn Huệ do đó thuận theo lòng trời và lợi ích của dân nước Nam .

Tương quan Thanh - Việt trở nên mật thiết, nước ta trở thành một phiên thuộc quan trọng trong vùng Đông Nam Á. Cái chết đột ngột của vua Quang Trung đã khiến cho nhà Thanh vô cùng bàng hoàng. Trong sắc phong Nguyễn Quang Toản lên kế nhiệm, vua Càn Long không dấu được nỗi ngậm ngùi thương xót. Lời khuyên nhủ tân vương bao hàm nhắn nhủ như gửi cho một người thân hơn là một thế tử trẻ tuổi. Đọc lại toàn bộ lịch sử nhất là những tài liệu nhà Thanh chưa từng được khai thác, chúng ta thấy bang giao Hoa - Việt dưới thời Quang Trung, không hoàn toàn giống như những gì chúng ta đã biết. Từ một chiến thắng quân sự, Nguyễn Huệ đã nương theo và kịp thời ứng xử để thu đạt thêm những thành tựu trên các mặt ngoại giao, kinh tế và tạo được những uy tín quốc tế không ai ngờ được.

Ngoài ba đạo sắc phong vương, ngay sau khi vua Quang Trung được phong vương và lãnh đạo phái đoàn Đại Việt sang Bắc Kinh dự lễ bát tuần vạn thọ, vua Càn Long còn phong cho Nguyễn Quang Toản làm thế tử bằng một sắc phong khác. Việc hoàng đế Trung hoa phong cho vai trò chính thức kế thừa vương vị là điều chưa từng có trong lịch sử nước ta.

Sắc phong Lê Duy Kỳ làm An Nam quốc vương

Ngày 22 thánh 11 năm Mậu Thân (1788), Tôn Sĩ Nghị vào thành Thăng Long làm lễ phong vương cho Lê Duy Kỳ, tuyên đọc sắc phong sau đây:

Trẫm duy phủ ngự trung ngoại, tuy tĩnh nhĩ hà, nghĩa mạc đại ư trị loạn trì nguy, đạo mạc long ư hưng diệt kế tuyệt, kỳ hữu túc cồng triều mệnh, cửu liệt thế phong, cấu gia quốc chi đa nạn , thuộc thần dân chi bất tĩnh, tắc tất khứ kỳ mâu tặc, chửng quyết điên tế, tỉ hoàn chung cự chi quan, dĩ túc bình phiên chi chế.

Nhĩ An Nam quốc tự tôn Lê Duy Kỳ, hoá mộc viêm tưu, tự thừa gia tự, đương nhĩ tổ yêm thệ chi nhật, chính Nguyễn nghịch cấu loạn thời, triệu hấn tiêu tường, thất thủ phù ấn, kiết thân bá việt, hạp thất thiên di, khí bỉ cố đô, y ư thượng quốc.

Tố bách ngũ thập thiên niên chi chức cống, năng bất niệm kỳ tổ tông, phi nhất thậh lục đạo chi dư đồ, nguyên phi lợi kỳ thổ địa, thả nhu viễn nhận sở dĩ đại vô ngoại, thảo loạn tặc sở dĩ cảnh bất kiền, thị dụng tập nhĩ thất gia, khắc hoàn cư xứ, lệ nhĩ thần thứ, cộng phục cừu thù.

Đặc sắc đại lại dĩ trạc chinh, viên đổng vương sư nhi tấn tiễu, tiên thanh sở triếp, cự đỗi hề đào, nội an tư ninh, quần tình cánh phụ. Thích kỳ toả vĩ lưu ly chi khốn, gia dĩ sinh tử cốt nhục chi ân, cựu phục thức tuần, tân luân doãn bí, tư phong nhĩ An Nam quốc vương, tích chi tấn ấn.

Vương kỳ thận tu cương kỷ, chi phụng uy linh, tập hoà dân nhân, bảo thủ cương thổ, vật đãi hoang nhi phế sự, vật hoài an dĩ bại danh.

Thứ hà thiên triều tái tạo chi nhân, ích nhạ quốc tộ trùng diên chi phúc.

Khâm tai!

Vô thế trẫm mệnh (2).

Dịch nghĩa:

Trẫm chỉ vỗ về để dẫn dắt trong ngoài, khiến cho nơi xa xôi cũng phục, dùng nghĩa lớn để trị việc loạn giúp kẻ nguy, đạo được lớn để hưng diệt kế tuyệt. Những người trước nay theo phò, đời đời phong tước, một khi quốc gia gặp nạn, thần dân không yên, phải làm sao đuổi được giặc, cứu vớt kẻ lao đao, đem lại mối rường cho nước, tỏ lộ cái lòng che chở cho phiên thuộc.

Người tự tôn nước An Nam Lê Duy Kỳ, ở nơi phương nam nóng nực, kế thừa dòng dõi. Gặp lúc ông ngươi vừa mất, nhân thời giặc Nguyễn dấy loạn, trong triều gặp chuyện rối ren, mất cả ấn tín, gia đình tan tác phải bỏ kinh đô mà chạy tứ phương, nương tựa vào thượng quốc.

Trong một trăm rưởi năm qua không quên triều cống, nên (ta) phải nghĩ đến tổ tông, còn đối với dư đồ mười sáu đạo kia, (ta) không màng đến việc lấy đất, đạo nhu viễn không ngoài như thế. Trừ loạn tặc sở dĩ cũng là để răn đe, cốt lấy lại cho gia tộc ngươi trở về nơi cũ, khuyến khích cho dân chúng bầy tôi, cùng trả được mối thù.

Nay ta đặc biệt sai kẻ đại lại cất binh chinh phạt, đem vương sư chinh tiễu, trước tiên lên tiếng doạ cho chúng sợ tội mà chạy đi, để đem các ngươi về cho mối giềng trở lại, người ly tán nay đoàn viên ấy là cái ơn chết đi sống lại, cốt nhục nối liền. Y phục cũ nay trở lại, giây thao mới nay rực rỡ, phong cho người làm An Nam quốc vương, ban cho ấn mới.

Hãy cố gắng mà tu sử kỷ cương, vâng mệnh uy linh, hoà thuận với nhân dân, giữ gìn cương thổ, chớ có bê trễ mà bỏ phế việc, đừng cầu an mà mang tiếng. Hãy nhớ đến cái đức tái tạo của thiên triều, hãy nghĩ đến cái phúc vận nước được nối dài trở lại.

Kính thay!

Chớ bỏ qua lệnh của trẫm.

Sắc phong Nguyễn Huệ làm An Nam quốc vương

Sắc phong này đề ngày Bính Tý (12) thánh 6 năm Kỷ Dậu, nguyên văn như sau:

Trẫm duy vương hoà hà đàm, phạt tội nhân nhi xá phục, hầu phong khác thủ, sự đại sở dĩ uý thiên giám thành khổn ư hoang tưu, thế kỳ ký vãng, bái ân cao ư thuộc quốc, gia dữ duy tân, bí tư sủng mệnh chi ban, dĩ huấn hành chi suất. Duy An Nam địa cư viêm kiếu, khai thập tam đạo chi phong cương, nhi Lê thị thần sự thiên triều, tu bách dư niên chi chức cống, mỗi xu vương hội, cựu phụ phương dư. Tự tạo nạn dĩ lưu ly, toại thức vi nhi khống tố, phương vị hưng sư phục quốc, tự tiểu kham dữ đồi tồn, hà kỳ khí ấn uỷ thành, tích nhược nhưng qui thất thủ, đãi thiên tâm yếm kỳ bạc đức, chí thế tộ cật ư chung luân.

Nhĩ Nguyễn Quang Bình khởi tự Tây Sơn, giới tư nam phục, hướng phỉ quân thần chi phân, tẩm thành hôn cấu chi thù, hấn khởi giao hồng, tình thù phụ cố, kháng nhan hàng ư thương thốt, tuy vô tâm nhi nan yểm tiền khiên, hối tội cứu dĩ tiền trừ. Nguyện cách diện nhi tư thâm thống ngải, biểu tiên dụ thiết, sử tiên do tử dĩ trữ thầm, sâm hiến cảnh lai, cung dữ minh niên chi chúc hỗ, tự phi ngưỡng yêu phong tước, vinh tạ long quang, hạt do hạ lị thần manh, thoả tư cưu tập.

Phàm thử trần tự dĩ thực, tư trưng hiệu thuận di kiền, huống vương giả vô phận dân, cự tại bản chương kỳ thỏ vũ, nhi sinh nhân hữu ti mục, thi nghi tập minh nhĩ bang gia, viên bố sủng tuy, tỉ bằng trấn vũ, kim phong nhĩ vi An Nam quốc vương, tích chi tân ấn.

Ô hô!

Hũu hưng hữu phế, thiên tử duy thuận thiên nhi hành, vô nhị vô ngu, quốc nhân hàm cử quốc dĩ thính, vương kỳ mậu tương đan khoản, túc thỉ băng cạnh, cố ngữ dĩ trường kỳ tử tôn, vật sử bức tư tha tộc, tất tâm dĩ cần ư túc dạ, võng lệnh dật dục hữu bang, ích kính phụng phù minh uy, thứ vĩnh thừa hồ ác điển.

Khâm tai.

Vô thế trẫm mệnh (3).

Dịch nghĩa:

Trẫm vốn chỉ dùng vương hoá để trải rộng đến tận phương xa, phạt kẻ có tội, nhưng vẫn tha kẻ quay về, phong cho chư hầu biết kính cẩn giữ lễ, coi việc lớn là sợ trời, xét lòng thành của kẻ nơi hoang dã, bỏ qua những chuyện cũ, đem ân ban bố cho thuộc quốc, tán thành việc đổi mới, (nên) thương mà giao việc xuống, thuận mà hết sức làm theo.

Đất An Nam ở nơi nóng nực phương nam, mở mang cương vực, mươi ba đạo, họ Lê là bề tôi thờ thiên triều, giữ việc cống lễ hơn trăm năm qua, tuân theo vương hoá, làm chủ một cõi. Đến khi gặp nạn ly tán, chạy đến kêu xin, (thiên triều) đã hưng sư lấy lại nước tưởng mong giữ được cơ đồ, nào hay vứt ấn bỏ thành, rốt cuộc rồi cũng trắng tay, hẳn là trời cũng ghép bỏ kẻ đức mỏng, không cho giữ quyền thừa kế nên rồi cũng để mất.

Ngươi Nguyễn Quang Bình khởi từ đất Tây Sơn, vốn dĩ sống ở phương nam, đối với kẻ kia không có nghĩa quân thần, chỉ có tình hôn nhân, dần dà hai bên gây hấn, tình nghĩa dứt rồi, lúc hốt hoảng ra tay chống lại, dẫu không phải là cố ý nhưng tội lỗi không dễ xoá nhoà. Nay biết thống hối, dâng tờ biểu thiết tha, sai cháu làm sứ thần xa xôi sang trình bày, đem cống hiến đồ quý báu, (còn) bản thân sang năm sẽ qua chúc thọ, chẳng phải vì mong được phong tước để được vinh quang, mà để cho thần tử đang ngơ ngác, lang thang có nơi tụ tập yên ổn.

Những lời trần tình ấy quả là thành thực, cung kính mà quy thận, huống chi vương đạo không phân biệt ai, há lại coi chỗ này hơn chỗ khác, người sống phải có kẻ chăn dắt, kẻ hoà hợp cần được yên ổn gia đình, người nghèo được nâng đỡ, kẻ kém được vỗ về, nay phong cho An Nam quốc vương, ban cho ấn mới.

Than ôi!

Đời có lúc hưng lúc phế, thiên tử cứ theo mệnh trời mà làm, không ngờ vực, không sợ hãi, người trong nước tất cả đều nghe theo, để cho vương đạo tràn lan khắp cõi, truyền cho đến cháu con, không để vào tay họ khác, hết lòng hết dạ sớm hôm, không trễ nải việc nước, luôn luôn kính trọng oai trời, để được thấm nhuần ơn mưa móc mãi mãi.

Kính thay!

Chớ bỏ qua lệnh của trẫm.

Đặc biệt kèm theo sách văn này còn có thêm một sắc dụ gửi cho Nguyễn Huệ và một bài thơ.

Sắc dụ có nguyên văn như sau:

An Nam Nguyễn Quang Bình trí tất. Cứ Hiệp Biện đại học sĩ Lưỡng Quảng Tổng Đốc Công Phúc Khang An tấu, vi nhĩ cụ biểu tạ ân triển trần cận khổn. Trẫm phi duyệt biểu nội tử nghĩa truân khẩn tịnh thỉnh ư minh niên tiến nhập cận chúc lý, cụ kiến cung cẩn. Sở hữu lãi đáo cống, dĩ dụ thưởng thu dĩ toại nhĩ cần bộc chi hiến.

An Nam dĩ Lê Duy Kỳ dung hội vô năng, thiên yếm kỳ đức, quốc tộ cáo chung. Nhĩ hiện dĩ hối tội đàu thành, khiển thân điệt Nguyễn Quang Hiển phụng biểu chiêm cận, kỳ cầu khẩn thiết, bất thí tái tam. Trẫm thuận thiên nhi hành, hữu phế hữu hưng, tất qui đại công chí chính, bản tự sĩ minh tuế thân hành khấu cận thời, thưởng cấp vương tuớc.

Tư duyệt nhĩ biểu nội sở xưng, tạo bang y thuỷ, tất tu ngưỡng lại thiên triều sủng vinh, tích chi phong hiệu, phương túc dĩ tư giá ngự, tự chúc thật tình. Dụng thì đặc giáng ân luân, phong nhĩ vi An Nam quóc vương, tỉ tư trấn phủ . Tịnh thân thư ngự chế thi chương, tứ vi nhĩ quốc thế bảo.

Tự hậu phàm hữu trình tiến biểu từ cập bản quốc hành văn chi xứ, câu khẩn kỳ thư tả quốc vương danh hiệu. Kỳ ứng hành phát cấp ấn tín, sắc thư, hiện giao các nha môn soạn văn chú triện, sĩ nhĩ điệt Nguyễn Quanh Hiển đảo kinh, giao dư lãi hồi.

Chí thiên triều đề, trấn đại viên lâm trận tổn khu, nhĩ quốc nội lập miếu hưởng tự, diện túc chinh hối cụ chi thầm. Sở thỉnh quan hàm ích hiệu, diệt tức sắc bộ tuỳ hậu ban phát.

Nhĩ kỳ tích đương tiểu tâm kính uý, khác thủ phiên phong, vĩnh thừa ân quyến.

Đặc dụ

Dịch nghĩa:

Để cho Nguyễn Quang Bình nước An Nam được biết. Theo lời tâu của công tước hiệp biện đại học sĩ (hiện là) tổng đốc Luỡng Quảng thì ngươi đã trần tình trong tờ biểu này lời lẽ thành khẩn, lại xin được sang năm thân hành sang kinh chúc thọ, đủ biết cung cẩn là đường nào. Những vật phẩm ngươi tiến cống, ta đã cho nhận để đáp lại tấm lòng thành của ngươi.

Lê Duy Kỳ nước An Nam tầm thường không có khả năng, trời ghét bỏ nên vận nước đã hết. Nhà ngươi nay đã hối tội, thành tâm qui thuận, sai cháu ruột là Nguyễn Quang Hiển mang biểu văn đến hai ba lần.

Trẫm thuận theo lòng trời mà hành xử, có phế thì phải có hưng ấy là công nghiệp lớn thật ngay thẳng, đáng ra đợi đến năm tới khi ngươi đích thân sang chiêm cận, lúc đó sẽ ban cho vương tước. Thế nhưng khi xem biểu của ngươi thấy nói rằng nước nay mới lập mong được vinh sủng của thiên triều phong cho danh hiệu, thế mới có đủ để chăn dắt thần dân, lời đó quả là thành thực.

Vì thế trẫm mới đặc biệt ban ơn, phong người làm quốc vương nước An Nam để có thể vỗ về, cai trị. Trẫm lại tự tay viết một bài ngự thi ban cho ngươi làm quốc bảo truyền lại cho đời sau.

Từ nay trở đi, cả khi tiến biểu cho đến hành văn trong nước đều có thể xưng danh hiệu là quốc vương. Trẫm cũng hạ chỉ phát cấp ấn tín, sắc thư, hiện đã giao cho nha môn soạn thảo và đúc (ấn), đợi khi cháu ngươi là Nguyễn Quang Hiển tới kinh đô sẽ giao cho đem về.

Còn như việc các đại tướng của thiên triều như đề đốc, tổng binh giao tranh mà bỏ mạng thì ngươi hãy lập miếu ở trong nước để thờ cúng, ấy là đủ tỏ lòng hối hận rồi. Còn việc xin quan hàm và tên hiệu, ta sẽ có sắc chỉ ban phát sau.

Người từ nay nên hết lòng kính sợ, giữ mực phiên phong để mãi mãi được hưởng ân trạch của thiên triều.

Nay đặc dụ.

Và đây là bài ngự thi do chính tay vua Càn Long viết ban cho Nguyễn Huệ (4).

Ngự thi

Tam phiên kỳ võ phỉ giai binh

Tạc tuế An Nam trọng hữu chinh

Vô nại phục Lê Lê yếm đức

Viên giao phong Nguyễn Nguyễn thâu thành

Thủ phong cương vật tư tha tộc

Truyền tử tôn hằng phụng Đại Thanh

Hạnh mộc thiên ân khâm cửu đạo

Bất hoàng nhật giám lẫm trì doanh

Dịch nghĩa

Dùng võ lão luyện cũng chưa phải là dùng binh giỏi

Năm trước đã phải đem quân chinh phạt An Nam

Không ngại khôi phục nhà Lê nhưng nhà Lê thiếu Đức

Nên phong vương cho họ Nguyễn vì Nguyễn đã lấy được thành

Việc phong cương không nề là họ khác

Miễn là truyền được cho con cháu biết tuân phục nhà Đại Thanh

May được tắm gội trong ơn thiên triều thì sao cho lâu dài

Lúc nào cũng nên giữ trọn vẹn phận bầy tôi.

Sắc phong Nguyễn Quang Toản làm An Nam thế tử

Trong lịch sử nước ta dường như Nguyễn Quang Toản là người duy nhất được Hoàng đế Trung Hoa phong thế tử, một ngôi vị thừa kế đã được sắp đặt trước cho một ông vua của nước An Nam. Thông thường, việc chọn người kế nghiệp là chuyện nội bộ của triều đình nước ta không cần phải thông báo cho Trung Hoa. Chỉ khi vua nước ta băng hà, triều đình mới sai sứ sang cáo tang rồi cầu phong vua mới. Việc phong vương thường chỉ để hợp thức hoá người kế vị của nước Nam mà thôi. Riêng Nguyễn Quang Toản được vua Càn Long phong thế tử qua đạo sắc sau đây:

Phụng thiên thừa vận hoàng đế chế viết: Trẫm duy nhất nhân trạch trung ngự ngoại. Hoà đàm chúc quốc chi phong. Liệt tích thủ điển thừa thể. Hữu khải khắc gia chi trụ. Bẩm nghĩa phương ư túc dạ. Niệm đốc iôn thân. Tri đại đức chi sanh thành. Tình vi ái đái. Dụng phải dĩ tông phiên chi mậu thưởng. Đặc chiêu phu khoáng cách chi thù ân.

Tuy An Nam viễn giới viêm hoang. Nhi quốc vương khác tuân thần chức. Phiên bang tân tạo. Thừa gia miên phất lộc chi trường. Sùng tước sơ ưng. Đốc hỗ tại tựu chiêm chi thiết.

Biểu tiêu dụ khẩn.

Tẫn hiến tình ân.

Tế phổ thiên đồng khách chi thần. Hân tễ thọ ngụ.

Hiệu bạc hải lư hoan chi tụng. Đồng sướng hoàng phong.

Viên gia lệnh khí tượng hiền.

Canh hỉ duy thành tông tử.

Nhĩ Nguyễn Quang Toản nãi An Nam quốc vương Nguyễn Quang Bình chi trủng tự. Tuý chất ôn thuần. Anh tư khôi đặc.

Thính hạc minh chi âm hoà. Duật bồi lan ngọc thành hành.

Đương Lí huấn (5) chi thân thừa. Khoái đổ kinh chi thủ truất (6).

Di yến nhi trấn phủ hữu phương.

Chấn vi trưởng tử. Dự long quang nhi ki cửu (7) khắc hiệu. Tấn diêp Khang hầu (8). Hữu gia đức gia nhi dụ cập hậu côn. Cố thôi ân nhi thưởng duyên cộng thế. Kim phong nhĩ vi An Nam quốc vương thế tử. Tích chi sắc mệnh.

Ô hô!

Vũ tự diệp dĩ lưu căn. Như kiều như tử. Tài do trác nhi tác đồ hoạch. Khẳng cấu khẳng đường. Nghi văn đặc thưởng nhĩ vinh. Điển sách tái tuy nhĩ sủng.

Nhĩ kì:

Tại gia tư hiếu. Tại quốc tư trung. Lệ nãi tâm ư phỉ giải.

Học vi nhân thần. Học vi nhân tử. Tu quyết ngiệp dĩ vô khiên.

Duẫn bất truỵ phu phương thanh. Tịnh mậu thừa hồ đa chỉ.

Khâm tai !

Vô thế trẫm mệnh (9).

Dịch nghĩa

Phụng mệnh trời theo vận nước hoàng đế viết chế:

Trẫm chỉ một mình mà phủ ngự cả trong ngoài, phong cho phiên thuộc.

Mọi nước đều phải theo điển để nối nghiệp. Sớm khuya lúc nào cũng phải dạy điều phải, luôn luôn tôn kính mẹ cha. Hiểu đức lớn của bậc sinh thành.

Đối với thiên triều giữ lòng tôn kính của tông phiên nên được hưởng ơn ta đặc biệt.

Tuy An Namlà nơi phương Nam nóng nực nhưng quốc vương biết giữ đạo bề tôi. Phiên bang mới tạo, kế thừa gia nghiệp được lâu dài. Tước lớn vừa ban, đã sốt sằng đi qua chiêm cận.

Tha thiết dâng biểu. lại đem cỗng phẩm

Vui chung với cả mọi người. Gửi lời khánh thọ.

Cùng với bốn bể rộn ràng. Hưởng gió hoàng ân.

Được hưởng phúc của cha hiền vui mừng thay giữ vai tông tử.

Ngươi Nguyễn Quang Toản là con truởng của quốc vương nước An Nam Nguyễn Quang Bình. Tính tình ôn thuần, anh tư đặc biệt.

Nghe tiếng chim hạc hót, lan ngọc tươi tốt thành hàng.

Nghe lời giáo huấn của song thân, anh em vui vầy sớm tối.

Vươn cánh én trấn thủ đúng phép, xứng đáng là con cả (10).

Nhờ long quang nên nối nghiệp cơ cừu (11), không khác gì Khang hầu.

Đức nhà nên ân trạch xuống đời con. Ơn lớn xuống cả các đời khác.

Nay trẫm phong ngươi làm thế tử của An Nam quốc vương nên ban sắc mệnh này.

Ô hô!

Mưa từ lá chảy xuống gốc như cây kiều, cây tử.

Đẽo chạm rồi đến vẽ vời như làm nhà, làm cửa (120.

Văn chương nghi lễ để ngươi thêm vinh.

Điển sách để cho ngươi nhớ mãi.

Ngươi ở nhà nên nghĩ đến chữ hiếu, ở nước nên nghĩ đến chữ trung.

Luôn luôn cố gắng, không được làm điều trái.

Học đạo làm con, làm bầy tôi, giữ nghiệp lâu bền đừng để sai lầm.

Đừng làm mất tiếng thơm để phúc ngày thêm tươi tốt.

Kính thay!

Chớ bỏ qua lệnh của trẫm.

Sắc phong Nguyễn Huệ làm vương An Nam quốc vương

Trẫm duy liệt tước phân thổ, thông hầu đại bảo thế chi qui. Tu lý tác bình, nguyên tử quí lượng hiền chi tuyển. Hà di mưu ư yến dực, khai quốc vưu trọng thừa gia. Mộng dự xử ư long quang, tác trung tất tư di hiếu. Bí tư thành mênh, úc dĩ huấn hành.

Duy An Nam viễn giới viêm tưu, nhĩ Nguyễn thị khởi gia thứ tính. Trị tàn Lê chi thất thủ, dụng tân tạo ư hữu bang. Vạn lý lai đình, cung hiệu thê sơn chi chúc. Nhất tâm luyến khuyết, tuế trì lục tệ chi văn. Vị phất lục hỳ phương trường, cự phó văn chi yêm chí. Thất ngôn thân chế, ký xưng luy dĩ sức chung. Nhất giới viễn l;ai, ái thiệu phong nhi đốc hỗ.

Nhĩ Nguyễn Quang Toản anh tư truất tú, tú chất hàm hoà. Giáo vi tử nhi giáo vi thần, túc huân đào phu đình huấn. Hội hữu cực nhi qui hữu cực, đương mộc dục ư hoàng phong. Tích nhật ban ân, tỉ phất tảo quang hồ thế trụ. Kim tư mông nghiệp, tử kiên tất tuy ư miểu cô. Thời điệp cảnh phong, chủ khí mạc nhược trưởng tử. Ân thâm trạm lộ, tích phiền thị dụng khang hầu. Kim phong nhĩ vi An Nam quốc vương, tích chi sắc mệnh.

Ô hô!

Hà như đái, sơn như lệ, thiên tâm duy phúc thiện dĩ trường diên.

Cung vi ky, dã vi cừu, thế tộ dĩ thừa tiên nhi ích mậu.

Vương kỳ phủ lâm mao nhưỡng, đàn kiệt qùi thầm. Giới phỉ di ư xuất nhậ khởi cư, cần tư túc dạ. Miễn tân du ư giảng tín tu mục, thận nhĩ phong kỳ. Kỳ thế đốc dĩ trung trinh, thươngf thị thừa phu ân ác.

Khâm tai!

Vật thế.

Dịch nghĩa

Trẫm lấy việc chia đất phong tước, phong hầu đời nọ sang đời kia làm qui củ.

Để có thể làm phên giậu, kẻ kế nghiệp cốt ở chọn người hiền.

Muốn được có người giúp đỡ, mở nước nếp nhà cần phải theo.

Đã có vinh dự được hưởng long quang, cha tròn chữ trung ắt cũng để lại con hiếu thảo. Mệnh đã sáng sủa lại càng gắng sức noi theo.

Nước An Nam ở nơi xa xôi nóng nực, họ Nguyễn ngươi khởi đầu vốn gốc thứ dân, thay nhà Lê suy tàn không giữ được, kiến tạo nước mới.

Xa xăm vạn dặm đến chốn triều đình, trèo non để dâng lên lời chúc.

Một lòng lưu luyến cửa khuyết, hàng năm luôn luôn đem đồ tiến cống.

Chưa được tươi tốt bao nhiêu, thoắt đã nghe xa trần thế.

Bài thơ bảy chữ chính ta làm, nay để tiếc thương đưa tiễn.

Cử người từ xa đến, yêu mà phong hiệu để củng cố lòng thành.

Ngươi Nguyễn Quang Toản anh tư tốt đẹp vốn đã hiền hoà.

Dạy làm con mà cũng dạy làm bầy tôi, sớm được ở triều đình có người hiền giáo huấn.

Tụ hội đã nhiều mà người theo về cũng lắm để tắm gội hoàng ân.

Ngày trước đã ban ơn, ấn tỉ và áo mão đã cho từ lúc nhỏ.

Hôm nay lại thừa kế nghiệp, thân con trẻ giao cho gánh vác việc cao.

Gặp thời thì phải vậy, ngôi chúa không thể chờ cho con lớn.

Ơn sâu tưới xuống, cổt sao đều khắp các phiên bang.

Nay phong ngươi làm quốc vương nước An Nam , ban cho sắc mệnh.

Than ôi !

Sông làm đai, núi làm lệ, lòng trời lấy phúc thiện để cho lâu dài.

Cung trở thành sàng, kiếm nay may áo (13), để sao nghiệp nhà mãi thêm tươi tốt.

Nghiệp vương bá phải vỗ về người dưới, hết lòng hết dạ hướng lên cao.

Khi vào ra, thức ngủ phải hết sức tránh sai lầm, chăm chỉ sớm tối.

Luôn luôn giữ điều thành tín, hoà mục để giữ gìn cơ đồ.

Đời đời giữ niềm trung trinh, ắt ân trạch hưởng mãi mãi.

Kính thay!

Chớ bỏ.

-----------------------

1.Thực ra lúc đầu triều đình nhà Thanh và nhất là Tôn Sĩ Nghị đã chủ trương chiếm nước ta làm quận huyện nhưng sau đó tình hình trở nên bất lợi vì sợ sẽ sa lầy ở An Nam tương tự như tại Miến Điện. Việc đồn trú và lương thực cũng trở thành gánh nặng cho Trung Hoa nên họ phải thay đổi chiến lược để rút binh nhưng dự định sẽ tiếp tục khống chế nhà Lê bằng chính sách cải thổ qui lưu.

2. Trích từ Tranh Cát Phát Thanh Cao Tông Thập Toàn Võ Công Nghiên Cứu.Bắc Kinh: Trung Hoa Thư Cục, 1987 (chụp lại nguyên bản từ Đài Loan Cố Cung Tùng San Giáp Chủng số 26, 1982) trang 370-71. Theo chú thích của tác giả, nguyên văn tờ sắc này tàng trữ tại Thượng Dụ Đáng, phương bản, Càn Long năm thứ 53, Đông Chí Đáng, trang 259. Ở Minh Thanh sử liệu Canh biên, bản 2, trang 103 đã ghi nhầm là Lê Duy Kỳ được sách phong ngày 20 thánh 11.

3. Tờ sắc phong cho Nguyễn Huệ làm An Nam quốc vương trích tròng Thanh Thự lục, quyển 1333, sách văn ngày Bính Tý (12), tháng 6 năm Càn Long 54, Sở Nghiên Cứu lịch sử Vân Nam, “ Thanh thực lục” Việt Nam, Miến Điện, Thái quốc, Lão qua Sử Liệu Trích Sao (Côn Minh: Vân Nam Nhân Dân xb xá, 1985) tr.189 và cũng được chép lại trong Thanh Cao Tông Thập Toàn Võ Công Nghiên Cứu, Tranhg Cát Phát, tr.393-4.

4. Thanh thực luc,quyển 1333 sách văn ngày Bính Tý, tháng 6 năm Càn Long 54, Sở Nghiên Cứu Lịch Sử Vân Nam, “ Thanh thực lục” Việt Nam, Miến Điện, Thái Quốc, Lão Qua Sử Liệu Trích Sao(Côn Minh: Vân Nam Nhân Dân xb xã , 1985), tr.189.

5. Khổng Tử dạy con là ông Lí nên học kinh Thi, kinh Lễ, ý nói học điều hay điều phải từ cha anh.

6. Bốn chữ sau cùng trong sách của Hoa Bằng (Quang Trung Nguyễn Huệ, anh hùng dân tộc 1788 – 1792. Saigon: Thư Lâm ấn quán, 1985) tr.238 chép là hành chi xuất đối. Người viết đã xem lại cả hai bản KDANKL và Thanh Thực Lục (q. 1356, tờ 13 – 14) thì thấy đều chép giống nhau là kinh chi thủ truất. Vì vậy xin đính chính.

7. Theo Từ Hải(Đài Bắc: Đài Loan Trung Hoa thư cục, 1974) tập hạ trang 2190 thì ky cừulà điển trích từ Lễ Học, con người thợ rèn giỏi ắt là học được phép rèn (kim) để may áo, con người làm cung giỏi, ắt là học được phép đan sàng, đan nia ( lương dã chi tử, tất học vị cừu, lương cung chi tử, tất học vi ky).Ý nghĩa là xon cái không những kế thừa sự nghiệp của cha mẹ mà còn làm cho tốt hơn.

8. Khang hầu nước Tấn nối nghiệp cha.

9. Nguyên văn trích trong Khâm Định An Nam Kỷ Lược,quyển 29, trang 7 – 8.

10. Trong những thư từ qua lại giữa vua Quang Trung và triều đình nước Nam , vua Càn Long có khen Nguyễn Quang Toản biết cách cai trị.

11. Điển tích (xem ở trên).

12. Ý nói đời cha xây dựng nền móng, đời con làm cho tốt đẹp hơn.

13. Xem điển cố về ky cừu ở trên. Ngoài ý nghĩa kế thừa sự nghiệp của tổ tiên, hai câu này còn hàm ý chuyển từ chuẩn bị chiến tranh sang xây dựng kiến thiết. Câu đầu có nghĩa là hãy lấy sự thịnh vượng của non sông làm niềm vui, vinh dự. Câu thứ hai, thay vì tập chung vào chiến tranh, chiến cụ thì hãy phát triển nông tang (ky là cái sàng, cái nia để đựng gạo, cừu là áo ấm, dã là rèn đúc, thay vì rèn kiếm thì chế tạo các đồ canh cửi, kim khâu…).

Nguồn: T/ Xưa & Nay 276, 1-2007, tr 74.