Một số vấn đề đổi mới công tác quy hoạch phát triển công nghiệp gắn với bảo vệ môi trường ở Việt Nam
Trong những năm qua chúng ta mới chú trọng chủ yếu vào việc đẩy nhanh phát triển công nghiệp, chưa chú ý đúng mức vừa phát triển được công nghiệp đồng thời gắn với bảo vệ môi trường. Dưới đây xin nêu tình hình xây dựng và thực hiện quy hoạch công nghiệp gắn bảo vệ môi trường của Việt Nam .
1. Thực trạng công tác quy hoạch công nghiệp của Việt Nam .
Trong những năm qua, công tác quy hoạch công nghiệp đã đạt được một số kết quả thể hiện những điểm sau:
Quy hoạch công nghiệp đã xuất phát trên cơ sở quy hoạch tổng thể của cả nước, của vùng của địa phương, đánh giá kết quả điều tra về điều kiện tư nhiên, kinh tế - xã hội của địa phương. Quy hoạch đã xác định những lợi thế và hạn chế, làm cơ sở xác định mục tiêu chiến lược và phương hướng phát triển công nghiệp trong thời kỳ nhất định. Nội dung quy hoạch đã đề ra các nhiệm vụ phát triển công nghiệp: xác định ngành công nghiệp mũi nhọn, công nghiệp chế biến nông, lâm, hải sản là ngành công nghiệp quan trọng hàng đầu phục vụ cho CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn. Xác định ngành kinh tế có lợi thế về nguồn nguyên liệu, về lao động, về khả năng cạnh tranh trên thị trường…
Hiện nay hầu hết các địa phương đã xây dựng quy hoạch tổng thể, một số địa phương đã xây dựng quy hoạch các ngành, trong đó đã chú ý đến quy hoạch cụ thể các ngành công nghiệp, quy hoạch cụm và cụm công nghiệp, quy hoạch xây dựng kết cấu hạ tầng phục vụ phát triển công nghiệp. Các địa phương đã có nhiều biện pháp tích cực khuyển khích thực hiện quy hoạch công nghiệp gắn với bảo vệ môi trường. Nhiều tỉnh, thành phố và khu công nghiệp, khu kinh tế điều chỉnh quy hoạch theo hướng gắn với bảo vệ môi trường, khu công nghiệp và khu kinh tế đã có quy hoạch hệ thống xử lý nước thải, nhiều địa phương bố trí các cơ sở công nghiệp hoặc các khu công nghiệp và khu kinh tế xa các trung tâm dân cư, xa các trung tâm du lịch. Xét duyệt và cấp phép các dự án đầu tư đòi hỏi phải đúng theo quy hoạch và phải có hệ thống xử lý nước thải. Thành phố Đà Nẵng từ chối cấp phép đầu tư các dự án dễ gây ô nhiễm, sẵn sàng bỏ một khu chế xuất, mặc dù đã quy hoạch xây dựng kết cấu hạ tầng, chỉ vì khu chế xuất này gần trung tâm du lịch. Nhiều thành phố đã chuyển các xí nghiệp, nhà máy gây ô nhiễm ra ngoại thành. Đà Nẵng đã di chuyển nhà máy thép, nhà máy cao su, nhà máy bia… ra ngoại thành.
Chính những mặt đạt được của công tác quy hoạch là một trong những nguyên nhân thúc đẩy phát triển công nghiệp đạt được những kết quả to lớn. Giá trị công nghiệp hàng năm đều tăng: bình quân năm 1995-2005 tăng bình quân 14,44%/năm, năm 2007 tăng 17,1%, năm 2008 tăng 17,1% góp phần rất lớn trong tăng trưởng GDP hàng năm của đất nước, hình thành một số ngành công nghiệp quan trọng góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
Tuy nhiên, quy hoạch phát triển công nghiệp cũng còn nhiều hạn chế. Đó là:
Nhiều địa phương chưa xây dựng quy hoạch công nghiệp, phương hướng nhiệm vụ phát triển công nghiệp chủ yếu chỉ dựa vào quy hoạch tổng thể phát triển công nghiệp không trên cơ sở quy hoạch mà chỉ có kế hoạch.
Quy hoạch chưa xuất phát từ những lợi thế và hạn chế các nguồn lực của địa phương, cũng như trên cơ sở của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.
Các địa phương đã xây dựng quy hoạch công nghiệp thì nội dung còn nhiều vấn đề hạn chế. Phương hướng, mục tiêu, nhiệm vụ chưa chính xác. Công tác dự báo, dự tính còn nhiều bất cập, chưa lường được những biến động của thế giới và trong nước, chưa bổ sung hoặc sửa đổi kịp thời những mục tiêu do tình hình đã thay đổi.
Nhiều địa phương xác định chưa chính xác phát triển ngành công nghiệp nào là phù hợp với nhu cầu thị trường và tiềm năng của địa phương hoặc xác định các ngành trùng lặp giữa các địa phương, không tính đến khả năng liên kết giữa các địa phương, không dự tính dự báo được nhu cầu tiêu thụ sản phẩm.
Bộ Công thương trình Thủ tướng Chính phủ về Quy hoạch phát triển công nghiệp Vùng Kinh tế trọng điểm miền Trung đến năm 2015, có xét đến năm 2020, tốc độ tăng giá trị sản xuất công nghiệp của Vùng giai đoạn 2006-2010 phấn đấu đạt 20,16% là quá cao không thể thực hiện được trong điều kiện suy thoái như hiện nay.
Quy hoạch chưa xác định ngành công nghiệp trọng điểm trên phạm vi cả nước, cũng như địa phương. Quy hoạch công nghiệp chưa kết hợp phát triển công nghiệp với bảo vệ môi trường, bảo đảm phát triển công nghiệp bền vững.
Việc thực hiện quy hoạch thực sự là vấn đề hạn chế cơ bản mà đến nay chưa khắc phục được. Quy hoạch chưa trở thành văn bản pháp luật mà chủ thể quản lý buộc đối tượng quản lý phải thực hiện. Điều đó do quy hoạch không đúng hoặc quy hoạch chỉ là hình thức không có giá trị về mặt pháp lý.
Nhiều dự án đã được quy hoạch chi tiết nhưng không thực hiện. Tình trạng quy hoạch treo hiện rất phổ biến, có nhiều địa phương có hàng trăm quy hoạch treo. Thành phố Hà Nội qua phản ánh của họp Hội đồng nhân dân có trên 500 dự án thuộc quy hoạch treo. Thành phố Hồ Chí Minh có hàng trăm ngàn hecta đất công bỏ hoang hóa không xây dựng do quy hoạch treo.
Những hạn chế nêu trên có nhiều nguyên nhân mà nổi bật là đội ngũ làm cônng tác quy hoạch còn hạn chế, chưa có tầm nhìn chiến lược, trình độ nghiệp vụ kém. Trong tư duy cũng như chính sách chưa thấy hết vai trò quan trọng hàng đầu của công tác này; chưa có chế tài và cơ chế xử lý các đối tượng không thực hiện đúng và đảm bảo thời gian quy hoạch.
2. Một số vấn đề đổi mới xây dựng và thực hiện quy hoạch công nghiệp gắn với bảo vệ môi trường
Đổi mới công tác quy hoạch công nghiệp cần chú ý một số điểm sau đây:
- Rà soát lại quy hoạch công nghiệp hoặc khẩn trương xây dựng quy hoạch trên cơ sở quan điểm chiến lược phát triển công nghiệp của Đảng và Nhà nước, phải trên cơ sở quy hoạch tổng thể của các địa phương và ngành.
- Công tác quy hoạch phải trên cơ sở khoa học, vì lợi ích chung của cả nước, của từng khu vực để khai thác tài nguyên, nguồn lực có hiệu quả.
- Quy hoạch trên cơ sở hợp tác, phân công giữa các ngành, vùng tạo thế và lực cho phát triển hài hoà, bền vững của nền kinh tế.
- Phải trên cơ sở chiến lược thị trường mà xây dựng, phát triển các ngành hàng, các loại sản phẩm mũi nhọn có lợi thế, có sức cạnh tranh.
- Việc bố trí các ngành công nghiệp, các cơ sở công nghiệp, các khu công nghiệp, cụm công nghiệp phải đảm bảo kết hợp hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường.
- Cần phải có các biện pháp hành chính kinh tế thiết thực buộc các đối tượng thực hiện đúng mục tiêu quy hoạch đề ra, đồng thời cần điều chỉnh kịp thời do những điều kiện khách quan thay đổi.
Công tác quy hoạch công nghiệp gắn với bảo vệ môi trường cần phải được thực hiện theo các nội dung sau:
+ Nghiên cứu xác định được được những lợi thế và hạn chế có ảnh hưởng đến phát triển công nghiệp của từng địa phương và trên phạm vi cả nước.
+ Bố trí các cơ sở công nghiệp, các khu công nghiệp, cụm công nghiệp phải tính đến các dự án đó tác động môi trường ở mức độ nào, để có hướng xử lý hoặc quyết định đầu tư hay không đầu tư.
+ Quy hoạch công nghiệp phải tạo sự kết hợp ngành và vùng lãnh thổ, nhằm khai thác tốt nhất những nguồn lực của vùng.
+ Cần có kế hoạch cụ thể và có sự hỗ trợ của Nhà nước di dời các cơ sở công nghiệp gây ô nhiễm ra ngoại thành.
+ Trong quá trình xét duyệt dự án phải xem xét đến hệ thống xử lý chất thải, hệ thống xử lý môi trường. Phải có chế tài xử lý đảm bảo tính răn đe đối với những cơ sở không có hoặc không thực hiện xử lý môi trường, đặc biệt là hệ thống nước thải, xử lý bụi, tiếng ồn…
+ Nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ làm công tác quy hoạch, hình thành đội ngũ chuyên gia giỏi trong công tác quy hoạch. Đối với các dự án phức tạp cần phải thuê các chuyên gia giỏi của nước ngoài xây dựng.
+ Công tác quy hoạch cần phải thông qua góp ý đóng góp của nhân dân, đặc biệt là nhân dân trong vùng quy hoạch, sao cho quy hoạch phải được sự ủng hộ của nhân dân để có được tính khả thi cao.
