Một số vấn đề cơ bản về quản lý nhà nước đối với mạng lưới giao thông đường bộ
I.Đặt vấn đề
Mạng lưới giao thông đường bộ của mỗi quốc gia trên thế giới luôn được quan tâm xây dựng, đặc biệt trong quản lý, đầu tư và phát triển. Tại Việt Nam, công tác quản lý mạng lưới giao thông đã có những kết quả bước đầu và đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu đi lại của nhân dân, lưu thông hàng hóa cho nền kinh tế, góp phần tích cực vào công cuộc công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước. Tuy nhiên, nước ta cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức và khó khăn trong công tác quản lý khu vực công cộng nói chung và công tác quản lý về mạng lưới giao thông đường bộ nói riêng. Trong phạm vi bài báo, tác giả xin giới thiệu, làm rõ một số vấn đề về quản lý nhà nước đối với mạng lưới giao thông đường bộ. Đồng thời, đóng góp một phần để nâng cao hiệu công tác quản lý nhà nước đối với mạng lưới giao thông đường bộ.
II. Nội dung.
Mạng lưới giao thông đường bộ là tập hợp các công trình, các phương tiện, các con đường đảm bảo sự liên hệ thuận lợi giữa các khu vực; là sự tương tác giữa các đối tượng vận động như người, xe cộ và các cấu trúc tĩnh tại, các công trình giao thông như bến xe, kho bãi…
Mạng lưới giao thông đường bộ là một phần trong hệ thống hạ tầng kinh tế xã hội của quốc gia, công tác quản lý nhà nước đối với sự phát triển hệ thống hạ tầng kinh tế xã hội cần phải tập trung giải quyết một số vấn đề:
- Xây dựng hệ thống pháp luật, phát triển hệ thống hạ tần kinh tế xã hội nhằm đảm bảo hiệu quả kinh tế; quản lý khai thác trong cơ chế thị trường đảm bảo lợi ích chung của quốc gia, cộng đồng và nhân dân.
- Quy hoạch phát triển hệ thống hạ tầng kinh tế xã hội trong từng giai đoạn phát triển của nền kinh tế quốc dân; tìm kiếm các nguôn vốn cho hoạt động đầu tư, phát triển theo những hình thức khác nhau.
Ngoài những vấn đề về quản lý nhà nước đối với sự phát triển hệ thống hạ tầng kinh tế xã hội nói chung, quản lý nhà nước đối với mạng lưới giao thông đường bộ bao gồm:
1. Xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật, phát triển khai thác và quản lý hệ thống mạng lưới giao thông đường bộ.
Tất cả các hoạt động của xã hội đều phải tuân thủ theo các quy định của Nhà nước và được cụ thể bằng các văn bản pháp luật. Nhà nước phải đưa ra chính sách, hệ thống pháp luật để quản lý khai thác mạng lưới giao thông đường bộ nhằm phục vụ lợi ích chung của xã hội; lợi ích của mọi thành viên tham gia khai thác và sử dụng.
Đối với các quốc gia đang chuyển sang nền kinh tế thị trường như ở Việt Nam , công tác quản lý nhà nước và khai thác mạng lưới giao thông đường bộ phải được tiến hành đồng thời. Xã hội hóa các hoạt động trong lĩnh vực khai thác mạng lưới giao thông đường bộ đã được thực hiện, tuy nhiên Nhà nước vẫn giữ vai trò chủ đạo, đặc biệt trong công tác quản lý.
2.Quy hoạch phát triển giao thông đường bộ là một trong những nhiệm vụ của mọi cấp từ chính quyền Trung ương đến chính quyền cơ sở.
Xây dựng quy hoạch phát triển mạng lưới giao thông đường bộ cần được tiến hành theo những nguyên tắc cơ bản, khoa học, là bộ phận quan trọng của quy hoạch phát triển tổng thể kinh tế xã hội của vùng, địa phương và toàn quốc.
Quy hoạch phát triển mạng lưới giao thông đường bộ gắn liền với quy hoạch phát triển vùng. Trên cơ sở phân tích mức độ đáp ứng của mạng lưới giao thông đường bộ hiện nay so với tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế quốc dân.
Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và đáp ứng của mạng lưới giao thông đường bộ, được thể hiện bằng mức độ đầu tư cho các ngành sản xuất vật chất và đầu tư cho sự phát triển mạng lưới giao thông đường bộ. Đối với các quốc gia đang phát triển, mạng lưới giao thông đường bộ không thích ứng với yêu cầu phát triển có tốc độ cao của nền kinh tế, đây là khó khăn rất lớn trong tăng trưởng và phát triển nền kinh tế.
3. Tìm kiếm các nguồn vốn khác nhau cho phát triển mạng lưới giao thông đường bộ.
Trước những năm đổi mới, hoạt động đầu tư phát triển mạng lưới giao thông đường bộ thuộc nhiệm vụ và ngân sách của Nhà nước. Nhà nước khuyến khích nhân dân tham gia theo quan điểm "Nhà nước và nhân dân cùng làm", tuy nhiên đóng góp của nhân dân chủ yếu là nhân công, toàn bộ vốn đề do ngân sách nhà nước cấp.
Chuyển sang cơ chế thị trường, hoạt động đầu tư phát triển đã có thay đổi cơ bản: Nhà nước vẫn là người đóng vai trò chủ đạo trong việc cung cấp vốn cho các hoạt động đầu tư phát triển mạng lưới giao thông đường bộ thông qua vốn ngân sách Nhà nước. Bên cạnh đó, Nhà nước có những chính sách ưu đãi để khuyển khích các thành phần kinh tế tham gia đầu tư phát triển mạng lưới giao thông đường bộ:
- Thực hiện phát triển mạng lưới giao thông trên cơ sở liên doanh, liên kết với các tập đoàn kinh tế trong nước và nước ngoài, Nhà nước cũng đã giành nhiều ưu đãi như các chính sách về thuế, sử dụng vốn…
- Thực hiện chính sách đổi đất lấy hạ tầng trong xây dựng hệ thống hạ tầng GTVT, với mục đích thu hút nhà đầu tư trong và ngoài nước tham gia.
- Huy động nhiều thành phần kinh tế tham gia đầu tư cho GTVT thông qua tiến trình xã hội hóa, huy động mọi nguồn vốn để đầu tư phát triển mạng lưới giao thông đường bộ nhưng phải đảm bảo định hướng và hiệu quả kinh tế của các hoạt động đầu tư.
- Xu thế mở cửa trong quan hệ quốc tế để tạo nguồn vốn cho phát triển hạ tầng GTVT. Nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức ODA (Official Development Assistance) là một trong những nguồn vốn quan trọng để góp phần đầu tư phát triển hạ tầng GTVT. Quản lý nguồn vốn này cần được xác định trên cơ sở hiệu quả và chi phí, tránh thất thoát lớn và sử dụng tùy tiện. Ngoài ra còn thực hiện theo nhiều hình thức khác nhau như BOT (hợp đồng xây dựng - kinh doanh - chuyển giao); BTO (hợp đồng xây dựng - chuyển giao - kinh doanh); BT (hợp đồng xây dựng - chuyển giao)…
4. Quản lý khai thác mạng lưới giao thông đường bộ trong cơ chế thị trường.
Mạng lưới giao thông đường bộ là tài sản chung của toàn xã hội, tất cả các thành phần kinh tế khác nhau có thể tham gia đầu tư, quản lý và khai thác. Nhà nước phải đảm bảo xây dựng những chính sách quản lý thích hợp để tạo điều kiện cho mọi người được tiếp cận với các loại hình dịch vụ.
Để quản lý tốt mạng lưới giao thông đường bộ, Nhà nước có thể thực hiện nhiều hình thức khác nhau, phân cấp quản lý theo nhiều cấp độ khác nhau. Việc phân cấp quản lý tạo điều kiện để quản lý khai thác mạng lưới giao thông đường bộ tốt hơn; đồng thời trao trách nhiệm cho các cấp quản lý khác nhau trong việc duy tu, bảo dưỡng, phát triển và hiện đại hóa công tác khai thác và quản lý mạng lưới giao thông đường bộ; thu hồi một phần hay toàn bộ vốn đã bỏ ra để đầu tư phát triển con đường khác.
Việc phân cấp quản lý của Nhà nước phải đảm bảo: Tính thống nhất liên tục của mạng lưới giao thông đường bộ; Tính được quyền tiếp xúc, khai thác mạng lưới giao thông đường bộ trên quy mô cả nước; Tính hiệu quả nhằm phục vụ tốt nhất nhu cầu phát triển sản xuất và đời sống nhân dân, đồng thời tạo khả năng thu hồi một phần vốn để duy tu, bảo dưỡng và tiếp tục phát triển mạng lưới giao thông đường bộ.
5. Quản lý sự phát triển mạng lưới giao thông đô thị.
Đô thị hóa đã trở thành vấn đề của rất nhiều quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam . Tốc độ đô thị hóa không ngừng gia tăng từ thập kỷ này sang thập kỷ khác, các nước đang phát triển lại có tốc độ đô thị hóa cao hơn rất nhiều so với các nước phát triển. Xu thế đo thị hóa tại các nước đang phát triển thể hiện một số vấn đề đang được quan tâm:
- Dân số đô thị tăng nhanh: Tỷ lệ tăng dân số ngoài tỷ lệ tăng tự nhiên, tại các đô thị chủ yếu tăng dân số cơ học do dòng người di cư vào các đô thị theo nhiều cách khác nhau. Gia tăng dân số đô thị tạo ra sức ép cho đô thị nhiều vấn đề, đặc biệt là vấn đề thuộc hệ thống cung cấp các loại dịch vụ xã hội và mạng lưới giao thông đô thị đang quá tải.
- Nạn ách tắc giao thông: Mạng lưới giao thông đô thị không phát triển kịp với nhu cầu, gia tăng các loại phương tiện vận tải trong đó chủ yếu là các phương tiện cá nhân như xe máy và ô tô con tạo nên sức ép cho giao thông đô thị. Bên cạnh đó do tốc độ đô thị hóa nhanh nên dân đô thị chưa kịp chó tác phong đô thị, việc chấp hành pháp luật chưa trở thành ý thức tự giác của người dân tạo ra ách tắc giao thông thường xuyên xảy ra đặc biệt vào giờ cao điểm.
Đô thị hóa ngày càng gia tăng, việc phát triển mạng lưới giao thông đô thị đang trở thành vấn đề quan tâm chung. Vai trò quản lý của Nhà nước trong việc phát triển mạng lưới giao thông đô thị có ý nghĩa rất quan trọng.
III. Kết luận
Trên đây là một số vấn đề về quản lý Nhà nước đối với mạng lưới giao thông đường bộ. Để có thể thực hiện tốt công tác quản lý Nhà nước đối với sự phát triển hệ thống hạ tầng kinh tế xã hội cần phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các Bộ, ban, ngành, từ Trung ương đến địa phương. Trong phạm vi bài báo, tác giả hy vọng đóng góp một phần để nâng cao hiệu công tác quản lý Nhà nước đối với mạng lưới giao thông đường bộ.
