Một số trường hợp vi phạm đạo đức khoa học

Eric Poehlman: Giả tạo số liệu

Poehlman là cựu GS y khoa, một chuyêngia về bệnh béo phì của Trường Đại họcVermont(Mỹ). Trước khi bị phát hiện giả tạosố liệu và đi tù, Poehlman là một trong những “ngôi sao” sáng chói trong lĩnh vực nghiên cứu bệnh béo phì, với hơn 200 bài báo khoa học được đăng tải trên các tạp chí y khoa quốc tế, được các đồng nghiệp cũng như các công ty dược mời thuyết giảng. Nhưng 10 bài báo khoa học và bài giảng trong các hội nghị từ năm1992 đến 2002 lại là những tác phẩm khoa học dựa vào số liệu do ông giả tạo đểphù hợp với lý thuyết của mình. Năm 1995, Poehlman trình bày dữ liệu mà ông báo cáo là thu thập từ một nghiên cứu đánh giá các đặc điểm về chuyển hóa năng lượng ở phụ nữ trong thời gian trước và sau mãn kinh. Các dữ liệu này được công bố trong một bài báo khoa học có tên là “Changes in Energy Balance and BodyComposition at Menopause: A Controlled Longitudinal Study” trên Tạp chí Annalsof Internal Medicine (một tạp chí y khoa hàng đầu trên thế giới). Trong bài báo đó, Poehlman báo cáo rằng, ông đã theo dõi sự chuyển hóa năng lượng trên 35 phụ nữ trong suốt 6 năm liền. Nhưng trong thực tế, Poehlman chỉ theo dõi một bệnh nhân duy nhất, phần còn lại là ông giả tạo số liệu. Ngoài ra, Poehlman còn giả tạo nhiều số liệu trong hơn 10 bài báo khoa học khác. Chẳng những thế, Poehlmancòn ngụy tạo số liệu mà ông cho là “nghiên cứu sơ bộ” để thu hút tài trợ đến gần3 triệu USD từ NIH (cơ quan tài trợ cho phần lớn nghiên cứu y khoa ở Mỹ).

Sau nhiều năm điều tra, Trường Đại họcVermont quyết định sa thải Poehlman và Nha liêm chính trong nghiên cứu (ORI) truy tố ông ra tòa. Ngày 28.6.2006, Poehlman bị tòa xử phạt một năm tù và phải hoàn trả choNhà nước 542.000 USD. Đây là trường hợp nghiêm trọng nhất và lần đầu tiên tronglịch sử khoa học Mỹ có một GS gian lận trong khoa học phải ngồi tù.

Jon Sudbo: Mô phỏng số liệu

Năm 2005, Tạp chí Lancet (một tạp chí y học danh tiếng nhất nhì thế giới) công bố một công trình nghiên cứu của bác sĩ Jon Sudbo, chuyên gia về ung thư thuộc Bệnh viện Radium và Đại học Oslo (Na Uy). Trong bài báo, bác sĩ Sudbo và 13 cộng sự viên báo cáo rằng, họ đã tiến hành một nghiên cứu đối chứng (case-control study) với 908 đối tượng và kết quả cho thấy, thuốc chống viêm NSAIDs (non-steroidal anti-inflammatory drugs) có hiệu quả làm giảm nguy cơ ung thư miệng. Phát hiện của bác sĩ Sudbo gây sự chú ý lớn của các chuyên gia trong lĩnh vực ung thư, bởi vì các loại thuốc NSAID được sử dụng rất rộng rãi để giảm đau, nhất là đau do thấp khớp, và tương đối rẻ. Nếu quả thậtthuốc có hiệu quả chống ung thư thì đó là một tin vui cho bệnh nhân: Một thuốc mà đạt hai mục tiêu. Sau khi công bố bài báo, Sudbo trở thành nổi tiếng trong giới chuyên môn về “phát hiện” mà ít ai nghĩ đến. Nhưng nghiên cứu của Sudbo hoàn toàn giả tạo. Bác sĩ Sudbo giả tạo tất cả các số liệu và bệnh nhân. Khi điều tra lại các số liệu gốc (cũng giả tạo), người ta mới phát hiện trong số 908 đối tượng ma này, có đến 250 người có cùng ngày tháng năm sinh! Tuy nhiên, điều đáng chú ý là, trong phân tích, Sudbo đã giả tạo rất tài tình, không để lộ mộtkẽ hở nào để người bình duyệt có thể đánh dấu hỏi. Tổng biên tập Tạp chí Lancet,Richard Horton, phải thú nhận là Sudbo quá thông minh và tinh xảo đến độ ông có thể qua mặt tất cả 13 cộng sự viên là tác giả của bài báo, lường gạt tất cả cácchuyên gia trong ngành đã bình duyệt bài báo, lường gạt luôn cả một chuyên gia thống kê học cũng là người bình duyệt bài báo! Hành động ngụy khoa học của bácsĩ Sudbo chỉ được phát hiện khi một nhà dịch tễ học người Na Uy chú ý đến đoạnvăn mà Sudbo cho biết nguồn bệnh nhân mà ông nghiên cứu là trích từ một ngân hàng dữ liệu về ung thư thuộc Bệnh viện Radium, vì trong thực tế ngân hàng dữ liệu này không hiện hữu!

Đến nay, bác sĩ Sudbo đã thú nhậnrằng ông ngụy tạo hoàn toàn các số liệu trong bài báo đó bằng máy tính. Sudbo không chú ý đến ngày tháng năm sinh vì nghĩ rằng không ai đòi hỏi xem số liệugốc! Sudbo còn thú nhận rằng, hai bài báo ông công bố trước đó trên Tạp chí NewEngland Journal of Medicine và Journal of Clinical Oncology cũng dựa vào số liệu do ông dựng lên.

Woo Suk Hwang: Ngụy tạo dữliệu

Tháng 2.2004, một nhóm nhà khoa họcHàn Quốc đã công bố một NCKH được xemlà tiên phong trong việc sử dụng tế bàomầm (stem cells) vào các mục tiêu điều trị lâm sàng. Nhóm khoa học do GS HwangWoo Suk, một nhà nghiên cứu thú y danh tiếng ở Hàn Quốc đứng đầu, tuyên bố trênTạp chí Science rằng, họ đã thành công sản sinh một số tuyến tế bào mầm(embryonic stem cell lines) bằng cách cấy các nhân (nucleus) rút ra các tế bàocủa người lớn vào trứng của một người khác. 4 tháng sau, GS Hwang tuyên bố thêm rằng nhóm của ông đã tiến hành chuyển nhân như thế cho 11 bệnh nhân khác. Thành công vượt bậc này được giới khoa học khắp thế giới ca ngợi như là một kỳ tích,là bước đầu quan trọng trong mục tiêu điều trị bệnh nhân bằng chính mô của bệnh nhân được tái sinh bằng kỹ thuật cấy tế bào mầm.

Tháng 8.2005, nhóm của GS Hwang làm thế giới ngạc nhiên nữa: Đã thành công trong việc nhân bản một con chó mà ôngđặt tên là “Snuppy” (ghép từ chữ cái củaSeoulNationalUniversityvà puppy). Công trình này được công bố trên Tạp chí Nature. Đây cũng là một thành công nổi bật, theo sau thànhcông của công trình tạo con cừu Dolly nổi tiếng vài năm trước đó ở Scotland, mộtcông trình xứng đáng là niềm tự hào của khoa học Á châu. Giới khoa học thế giới làm việc trong cùng lĩnh vực cũng nghiêng mình bái phục khả năng chuyên môn của ông, vì ông và cộng sự đã làm được một việc mà họ chưa làm được. Thế nhưng, ngaysau khi công bố trên Tạp chí Science, công trình nghiên cứu của GS Hwang đã bị nhiều nhà khoa học Hàn Quốc phê bình và chỉ trích gay gắt. Chỉ 2 tháng sau khi công trình của GS Hwang công bố, một số nhà khoa học Hàn Quốc phát biểu nặc danh trên các websites ở Hàn Quốc chỉ ra rằng, một số hình ảnh trong bài báo trênScience là ngụy tạo, chứ không phải là kết quả nghiên cứu. Họ còn suy luận rằng các ảnh này được “sản xuất” từ hai cụm tế bào mà thôi (chứ không phải 11 như bài báo viết). 3 tháng sau công bố bài báo trên Science, Tạp chí Nature chạy một bảntin ngắn cho biết hai nhà nghiên cứu và cũng là cộng sự viên của Hwang là hai trong số những người hiến trứng cho công trình nghiên cứu của GS Hwang. Họ còn nói thêm rằng, họ được trả khoảng 1.500 USD cho việc hiến trứng này. Nói cách khác, đây là một vi phạm y đức trong nghiên cứu rất nghiêm trọng, vì luật pháp không cho phép cộng sự viên hiến trứng cho nghiên cứu.

Tiếp theo đó, một thành viên trong nhóm nghiên cứu của GS Hwang, TS Kim Sun Jong (hiện đang làm việc tại Đại họcPittsburgh) cho biết, trong lúc tham gia vào công trình nghiên cứu, GS Hwang đã chỉ thị cho ông phải làm sao dùng 2 hay 3 tuyến tế bào để sản xuất cho được 11tuyến. Nói cách khác, đây là một ngụy tạo dữ kiện nghiên cứu.

Gerald Schatten: Vấn đề đứng tên tácgiả

Giữa tháng 11.2005, GS GeraldSchatten thuộc Đại học Pittsburgh (Mỹ) và cũng là một cộng tác viên với nhóm củaGS Hwang tuyên bố rằng, ông đã chấm dứt tất cả cộng tác với GS Hwang vì ông quan tâm đến vấn đề y đức trong nghiên cứu của GS Hwang.Qua tiết lộ của GS Schatten,người ta còn biết thêm một tình tiết bất bình thường khác: Đó là vấn đề tácgiả.Bài báo có 25 tác giả đứng tên, trong đó có GS Schatten thuộc Đại họcPittsburgh.GSSchatten cho biết, chẳng hiểu vì lý do gì, trước khi công bố công trình nghiêncứu, ông được GS Hwang mời cùng đứng tên đồng tác giả chính (senior co-author)của bài báo, và GS Schatten đồng ý! Nhưng đến giữa tháng 12.2005, GS Schattenyêu cầu Science bỏ tên ông ra khỏi bài báo vì hai lý do: Một, ông cảm thấy không“thoải mái” với những dữ kiện trong bài báo; và hai, ông chỉ đóng vai trò phântích số liệu và giúp đỡ trong việc soạn thảo bài báo.

Về phía GS Hwang, trước hàng loạt cáobuộc bất lợi như trên, thoạt đầu ông khẳng định rằng ông chẳng làm gì sai, và quyết tâm sẽ điều tra vấn đề cho đến nơi đến chốn. Nhưng đến cuối tháng 11, đầutháng 12.2005 (tức gần 2 năm sau khi công bố bài báo trên Science) ông thú nhậnlà một số ảnh trong bài báo là bản sao chứ không phải chụp từ thí nghiệm; là nhóm của ông quả có sử dụng trứng do cộng sự viên hiến, và một số trứng khác làdo mua từ bệnh viện; một số số liệu trong bảng thống kê trong bài báo là sai.Phát biểu trước báo chí Hàn Quốc, ông nói: “Tôi cảm thấy rất hối tiếc phải nói ra những điều xấu hổ và tồi tệ trước công chúng.Một lần nữa, tôi thành thật xin lỗi vì đã làm cho quốc gia và thế giới quan tâm”. ông từ chức GS Đại học QuốcgiaSeoul, từ chức Giám đốc Trung tâm nghiên cứu tế bào mầm. Ngày 18.12.2005, Tổng biên tập Science là Donald Kennedy nhận được thư của GS Hwang và GS Schatten đề nghị rút lại bài báo trên Science. Thế là công trình nghiên cứu đã đi đến một đoạn kết buồn, một xì-căng-đan lớn trong khoa học, một vết nhơ cho khoahọc.