Một cách nhìn mới về sức khoẻ
Có những bệnh nhân đái tháo đường chỉ biết nằm chờ chết trong nỗi lo âu, sợ hãi, kiêng cữ đủ thứ, không còn biết đến ăn ngon, ngủ yên mà bệnh thì cứ ngày càng tiến triển, đưa đến tàn phế, tử vong; trong khi cũng bị đái tháo đường mà những người khác thì vẫn hoạt động năng nổ, tích cực, vui sống, vẫn giữ tốt các mối quan hệ xã hội, vừa kiểm soát được đường lượng với những kỹ thuật y học cho phép. Có những bệnh nhân bị cao huyết áp có cuộc sống hoàn toàn lệ thuộc vào cái máy đo điện tử. Mỗi ngày họ tự đo huyết áp năm bảy lượt, các con số cứ nhích lên nhích xuống làm cho họ rất hoang mang. Mọi hoạt động, đi lại, ăn uống của họ tuỳ thuộc vào kết quả của máy đo huyết áp “mách bảo”, lại còn nghĩ rằng đã là điện tử thì hẳn hơn con người, tuyệt đối đáng tin cậy. Họ quên rằng huyết áp vốn sinh ra là để lên xuống, trồi sụt, tuỳ tâm cảnh, tuỳ thời tiết, tuỳ hoạt động và nhiều thứ khác nữa. Các nhà chuyên môn cho biết huyết áp của một người cao tuổi có thể thay đổi trong ngày từ 120/60 đến 180/110, nghĩa là có một quãng rất rộng cho sự thay đổi. Khi vui vẻ, an lành thì nó xuống, khi căng thẳng, “nộ khí xung thiên” thì nó vọt lên trời và còn có thể gây tai biến! Cái máy đo điện tử đó - nếu không biết cách đo chính xác - đã làm hại, làm triệt tiêu biết bao niềm vui sống của bao người.
Có thể nói bệnhthì có một nhưng người bệnhthì có đến hai: một người thì tìm mọi cách tiêu diệt bệnh, nghĩ rằng hết bệnh thì mới có sức khoẻ được, mà bệnh lại là loại mạn tính, suốt đời nên đành khổ đau, tuyệt vọng, nguyền rủa trời đất, bất mãn với mình, với người, rồi lệ thuộc vào thầy vào thuốc, vào người thân, chờ chết trong nỗi đắng cay và sợ hãi; trong khi người kia thì tìm cách “thoả hiệp” với bệnh, chấp nhận nó, sống chung hoà bình với nó, để “hai bên cùng hưởng lợi”, chỉ quan tâm tới chất lượng cuộc sống của mình, chủ động thay đổi hành vi lối sống để nâng cao sức khoẻ của mình, hợp tác tốt với thầy thuốc.
Tổ chức Y tế thế giới WHO từ năm 1946 đã định nghĩa Sức khoẻ là một tình trạng hoàn toàn sảng khoái về thể chất, tâm thần và xã hội, chớ không phải chỉ là không có bệnh hay tật. Một định nghĩa như thế cho thấy đánh giá sức khoẻ của một con người không thể chỉ khu trú vào chuyện có hay không có bệnh tật; và cũng vậy, không thể đánh giá sức khoẻ của một cộng đồng mà chỉ dựa vào tỷ lệ bệnh tật, tỷ lệ tử vong, số giường bệnh, số bác sĩ... trên đầu người dân. Cái khó ở đây là tìm cách nào đánh giá được “ tình trạng sảng khoái” về cả ba mặt thể chất, tâm thầnvà xã hộinhư định nghĩa đã nêu? Đánh giá sự sảng khoái, sự hài lòng với cuộc sống cũng chính là đánh giá hạnh phúc. Mà đánh giá hạnh phúc là chuyện không đơn giản chút nào vì nó nặng tính chủ quan, dễ lệch lạc. Chính vì thế mà mãi nửa thế kỷ sau, WHO mới đưa ra được một bảng “đánh giá chất lượng cuộc sống” liên quan đến sức khoẻ và chăm sóc sức khoẻ để cụ thể hoá định nghĩa đã nêu trên. Theo đó, người thầy thuốc chỉ quan tâm chữa trị bệnh tật là chưa đủ, mà phải quan tâm đến chất lượng cuộc sống của người bệnh. Nói khác đi, người bệnh sống không phải là chỉ sống sót, tồn tại, mà phải là sống có ý nghĩa, có hạnh phúc ở một mức độ tốt nhất có thể được... WHO đề ra một bảng chỉ số gọi là WHOQOL - 100 (WHO quality of life, gồm 100 đề mục để đánh giá) triển khai thực hiện trên nhiều nước khác nhau, nhiều nền văn hoá khác nhau, nhằm cải thiện sức khoẻ cá nhân và cộng đồng, đồng thời cải thiện chất lượng phục vụ của ngành y. Hiện đã có 24 Trung tâm ở 18 quốc gia trên thế giới tham gia chương trình này. Chương trình vẫn còn đang được phát triển cho hoàn chỉnh, thích hợp với từng khu vực, từng địa phương. Các chỉ số đo đạc này sẽ rất hữu ích cho việc chăm sóc sức khoẻ người dân nói chung cũng như trong nghiên cứu khoa học, trong giám sát và cả trong hoạch định chính sách.
WHO định nghĩa Chất lượng cuộc sống (CLCS) là những cảm nhận của cá nhân về cuộc sống của họ trong bối cảnh văn hoá và các hệ thống giá trị mà họ đang sống và liên quan đến các mục đích, nguyện vọng, tiêu chuẩn và các mối quan tâm của họ. Điều dễ thấy ở đây là cách đo đạc CLCS đặt trọng tâm lên cảm nhận cá nhâncủa từng người, cho thấy cái nhìn khác xưa đối với bệnh tật và sức khoẻ lâu nay chủ yếu dựa vào “ cảm nhận” của thầy thuốc và sự “mách bảo” của máy móc! Do vậy đánh giá bệnh tật không chỉ dựa trên kết quả các xét nghiệm cận lâm sàng mà còn trên những cảm nhận chủ quan, quan điểm riêng của từng cá nhân về bệnh tật của họ, về sự sảng khoái của họ trong cuộc sống thường ngày, trong bối cảnh văn hoá và môi trường thiên nhiên quen thuộc của họ. Ở đây cho thấy vai trò của giáo dục sức khoẻ, của truyền thông hiệu quả trong mối quan hệ giữa thầy thuốc và bệnh nhân. Mối quan hệ thầy thuốc - bệnh nhân không tốt thì người bệnh khó có thể duy trì chất lượng cuộc sống, vì chữa bệnh ngày nay không chỉ dựa vào thuốc men, xét nghiệm đơn thuần như trước. Từ đây cũng mở ra hướng nghiên cứu mới, không chỉ tìm ra phương thuốc đặc hiệu để chữa bệnh mà còn tìm cách đáp ứng sự hài lòng của người bệnh đối với những hiệu ứng và hậu quả của điều trị.
Suy nghĩ từ góc độ quan tâm đánh giá chất lượng cuộc sống của người bệnh sẽ làm thay đổi cái nhìn của người thầy thuốc về bệnh nhân trong quá trình điều trị cho họ. Cả người bệnh khi hiểu rõ chất lượng cuộc sống của mình là do mình quyết định cũng sẽ không chỉ biết lệ thuộc vào thầy, vào thuốc, vào máy đo, vào xét nghiệm mà còn biết tăng cường sức khoẻ, nâng cao sức khoẻ, nhờ vậy mà phấn đấu, rèn luyện, hợp tác tốt hơn với thầy thuốc. Dịch vụ y tế cũng phải thay đổi, xem có đáp ứng nhu cầu nâng cao chất lượng cuộc sống của người bệnh chưa, người bệnh có hài lòng về chất lượng phục vụ không và hệ thống tổ chức y tế có dễ tiếp cận, có luôn trong tình trạng sẵn sàng phục vụ bệnh nhân không?
