Môi trường phóng xạ - Một số giải pháp phòng ngừa, giảm thiểu

Môi trường phóng xạ là một phần môi trường sống của con người, bao gồm các bức xạ:α(anpha),β(bêta),γ(gamma) từ các chất phóng xạ trong đất nước, không khí và các tia vũ trụ.

Phân vùng môi trường phóng xạ

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học có thể chia ra ba vùng sau:

Vùng không an toàn môi trường phóng xạ: đây thường là vùng hoặc có giá trị xuất liều tương đương lớn hơn phông +1 mSv/năm hoặc tổng nồng độ (radon + 4,6 x thoron) trong không khí > 100Bq/m ³.

Vùng kiểm soát: là vùng hiện đang có dân cư sinh sống, dự báo có nguy cơ trở thành vùng không an toàn. Đây là vùng nằm lân cận vùng không an toàn, đồng thời có giá trị suất liều tương đương lớn hơn phông và nhỏ hơn phông + 1mSv/năm và có một trong số các kết quả phân tích mẫu đất, nước, thực vật vượt giới hạn so với TCVN hoặc thế giới.

Vùng an toàn môi trường phóng xạ là các diện tích còn lại đã được điều tra mà không thuộc 2 vùng nêu trên.

Đặc trưng phóng xạ của các vùng môi trường

Trên 7 vùng nghiên cứu là: Đông Pao, Thèn Sin - Tam Đường tỉnh Lai Châu, Mường Hun tỉnh Lào Cao, Yên Phú tỉnh Yên Bái, Thanh Sơn tỉnh Phú Thọ, An Điềm, Ngọc Kinh - Sườn giữa tỉnh Quảng Nam phân chia được 45 phân vùng không an toàn, có diện tích 190 km ², khoảng 2.960 hộ dân với 16.900 nhân khẩu, với suất liều xạ chiếu tương đương từ 2,8 ữ 7,5 mSv/năm.

Để đánh giá mức độ ảnh hưởng đến cộng đồng chúng tôi sử dụng tham số liều xạ tập thể trên một đơn vị để so sánh

Trong đó: Htt: là liều xạ tập thể (mSv/năm/km ²)

N: Số lượng người hiện đang sinh sống trong vùng

S: Diện tích khoanh định khu vực không an toàn

Kết quả cho thấy trong diện tích không an toàn thì vùng Yên Phú, Mường Hum và Thèn Sin chịu ảnh hưởng lớn nhất, thấp nhất là vùng An Điềm (không có dân) và các vùng Thanh Sơn, Đông Pao ở mức ½ lần so với Yên Phú và Mường Hum.

Đối với phân vùng kiểm soát khu vực ảnh hưởng mạnh nhất đối với dân cư là Mường Hum, thấp nhất là Thanh Sơn. Sắp xếp theo thứ tự tăng dần đó là: Thanh Sơn, Yên Phú, Đông Pao, An Điềm, Thèn Sin, Ngọc Kinh, Mường Hum. Ngoài ra, còn phân chia được 48 phân vùng kiểm soát có diện tích 181,8 km ², khoảng 2.961 hộ với 15.458 nhân khẩu sinh sống, với suất liều xạ chiếu tương đương trung bình khoảng 1,54 ữ 4,5 mS/năm. Phân vùng kiểm soát khu vực ảnh hưởng mạnh nhất đối với dân là Mường Hum, thấp nhất là Thanh Sơn.

Đề xuất các giải pháp phòng ngừa, giảm thiểu ô nhiễm môi trường phóng xạ

Sau khi điều tra, các nhà nghiên cứu cần bàn giao kết quả chi tiết về mức độ ô nhiễm môi trường phóng xạ của vùng nghiên cứu để các địa phương có thể dựa vào tài liệu này nhằm quản lý mọi hoạt động kinh tế - xã hội liên quan, đồng thời bảo vệ môi trường sống cho cộng đồng dân cư. Bên cạnh đó, tuyên truyền cho cộng đồng dân cư biết tác hại của các chất phóng xạ; các cán bộ chuyên trách tại các địa phương được tiếp cận với các tài liệu liên quan tới độc hại phóng xạ của địa phương mình, các tiêu chuẩn về giới hạn cho phép, từ đó thông tin, vận động dân cư có các biện pháp phòng ngừa như không tiếp xúc, ăn, ở, nghỉ ngơi, sử dụng nguồn nước, sử dụng các loại lương thực tại khu vực không an toàn; cơ quan y tế địa phương tiến hành khám sức khoẻ cho cộng đồng dân cư trong vùng định kỳ 2 năm/lần để theo dõi và phát hiện sớm các bệnh thông thường và bệnh có liên quan như hô hấp, tiêu hóa, sinh sản nhằm phản ánh kịp thời mức độ ảnh hưởng của các chất phóng xạ đến sức khoẻ của dân cư trong vùng.

Khuyến cáo về quy hoạch các khu dân cư, khu kinh tế - xã hội

Vấn đề định cư và quy hoạch các khu vực kinh tế - xã hội: chính quyền địa phương tuyệt đối không cấp đất mới để các hộ gia đình làm nhà ở, không xây dựng các công trình công cộng như trạm y tế, trường học, chợ và các khu công nghiệp tại 45 vùng không an toàn phóng xạ thuộc các thôn, bản của các xã nằm trong khu vực này.

Vấn đề sử dụng nguồn nước: Không nên sử dụng nguồn nước sông, suối, nước ngầm ở những khu vực không an toàn phóng xạ. Khuyến cáo người dân tại các khu vực không an toàn phải có bể chứa nước, mặt thoáng chứa nước. Khi nước lấy từ suối về, hoặc từ giếng lên không được dùng ngay, nên chứa trong các bể một thời gian (khoảng vài ngày) để các chất yếm khí và các khí phóng xạ phân tán hết, nước sẽ trở nên trong sạch hơn.

Khuyến cáo các vấn đề sản xuất nông nghiệp

Từ kết quả phân tích các mẫu thực vật (thóc, ngô, sắn, chè…) trong các vùng đánh giá, khuyến cáo nhân dân trong vùng không nên trồng các cây lương thực trên các vùng không an toàn. Chính quyền xã nên chuyển các diện tích này thành các khu rừng phòng hộ.

Khuyến cáo các vấn đề tìm kiếm thăm dò và khai thác khoáng sản

Trong các khu vực đánh giá có nhiều loại khoáng sản khác nhau, khi tìm kiếm, thăm dò và đặc biệt là khai thác thì cần phải có đánh giá tác động cụ thể về môi trường phóng xạ trong khu vực mỏ và ảnh hưởng của nó khi khai thác đưa vào sử dụng để tránh hiện tượng phát tán phóng xạ vào môi trường một cách vô thức.

Biện pháp xử lý

Các cấp chính quyền tỉnh, huyện cần kiên quyết xử lý nghiêm những cá nhân, tập thể vi phạm, phá hoại các yếu tố bảo vệ an toàn môi trường đối với vùng không an toàn, các thân quặng đất hiếm - phóng xạ; tăng cường việc giao đất, giao rừng và vận động các hộ gia đình chăm sóc, trồng rừng để bảo vệ khu vực mỏ và khu vực không an toàn.

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, đề nghị các cấp có thẩm quyền cùng phối hợp với các chính quyền địa phương tiến hành đánh giá chi tiết, đồng thời xây dựng các biện pháp khắc phục. Trong các khu vực không an toàn phóng xạ, có một số vùng có dân đang định cư như vùng Dầu Cỏ - Thanh Sơn cần được đánh giá môi trường phóng xạ ở tỷ lệ 1:2000 đến 1:1000 ngay để có căn cứ xây dựng biện pháp giảm thiểu ô nhiễm và phòng ngừa chi tiết.