Lễ vào nhà mới của đồng bào Khơme Nam bộ

Công việc được khởi đầu vào mùa nắng. Việc đồng áng đã xong. Người ta nhìn vào miếng đất của mình, trông vào bồ lúa vừa mới ví. Mê bồ đã cứng, cái bụng bồ đã cong cong, người ta nghĩ đến việc làm nhà để ở và để lập bàn thờ tổ tiên.

Việc làm nhà ở đây không tốn kém là bao, chỉ cần có lúa gạo để lo cơm nước cho các nhà bà con trong phum sróc (xóm, làng) đến giúp mọi việc. Còn vật liệu xây dựng thì đã có cây tre ở trong vườn để làm khung nhà; lá trồng ở mé sông làm mái và vách.

Khi cất nhà xong, số người cao tuổi trong phum sróc hiểu phong tục, liền giúp tổ chức một nghi lễ. Lễ ấy gọi là “lễ vào nhà mới” mà đồng bào gọi là “pithi lơng phteah thmei”.

Trong lễ vào nhà mới, người ta tập trung hướng đến mục đích là mong sao cho nơi ở ấy, mọi người sống với nhau được thuận hoà, khoẻ mạnh, hạnh phúc.

Lễ được tổ chức như sau:

Chủ nhà mời 2 ông bà cao tuổi, có đủ sức khoẻ, có cuộc sống hạnh phúc tới nhà khai lễ.

Cuộc lễ được diễn ra trong khi chủ nhà đóng vai trò là “khách”, còn khách đóng vai trò “chủ nhà”. Khung cảnh diễn ra trong một ngày trời quang đãng. Con chim hót buổi sáng đem tín hiệu xuân về ngay tại nơi có mái nhà còn thơm mùi lá mới. Ở đó ai cũng thấy lòng mình phơi phới niềm vui. Đôi vợ chồng già đẹp lão lúc này đang ở trong nhà, “hay tin” có một đoàn khách đến thăm! “Chủ nhà” đón tiếp”. Các vị khách đứng trước cửa nhà có một vị ở tuổi trung niên, dáng rắn giỏi, nói năng dễ mến:

- Thưa ông bà, chúng con đến đây xin được ở. Mong ông bà chấp thuận!

Ông bà lão vừa gật gù vừa vui vẻ chấp thuận lời thỉnh cầu ấy! Cả gia đình người trung niên này đang có mặt rất vui mừng vì thấy ông bà lão làm lễ tân gia thật là sang trọng. Thế là vợ chồng, con cái, có mang vác những túi xách đựng quần áo, đồ đạc, dụng cụ nghề nông bước vào nhà và sắp xếp, bài trí mọi vật trong nội thất đâu ra đấy. Sau đó, ông bà lão đang ở vai chủ nhà tuyên bố với mọi người:

- Chúng tôi đã già, lại muốn đi kiếm ăn nơi xa mà không có con cái để giữ nhà, nay được những người này đến xin ở đợ thì chúng tôi mừng lắm nên muốn để họ trong nhà coi của cải giùm.

Nói xong cầu ấy, ông bà lão đem 2 mâm cơm cúng tổ tiên, cột tay những người “ở đợ” để nhận là chủ nhà mới thay thế ông bà “chủ cũ”, chúc họ về nhà mới được mạnh khoẻ, trăm năm hạnh phúc.

Niềm vui chan hoà với căn nhà mới được nhà chùa nhận thấy, ông lục đến tụng kinh cầu an cho.

Buổi lễ kết thúc nhưng vẫn tiềm ẩn ở bên trong sự đầm ấm, tươi vui, làm cho ngôi nhà như toả ra hơi ấm nồng của hạnh phúc đối với mỗi người sống dưới mái lá trong suốt cuộc đời.

Lễ vào nhà mưói của đồng bào Khơ - me Nam bộ như thế đấy. Thiết nghĩ đó là một phong tục đẹp ở đồng bằng sông Cửu Long, bắt nguồn từ tín ngưỡng dân gian. Trong lúc đọc nghị quyết Trung ương V (khoá VIII) về việc xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, bỗng thấy nghi lễ này hiển hiện lên trong đầu, mặc dù ngày nay trong bộn bề cuộc sống, có người quên, có người nhớ... nhưng tôi cần phải viết để cho mình cùng đồng bào Khơ - me Nam bộ nhớ về một thuần phong mỹ tục của ông bà xưa trên xứ sở này.

Nguồn: Dân tộc & Thời đại, số 111, 11 - 2007, tr 5