Làm sao loại bỏ đấu thầu khép kín?

Theo ông Trương Quang Được, Phó Chủ tịch Quốc hội, thì sự ra đời của Luật Đấu thầu, hình thức đấu thầu khép kín sẽ được xử lý gọn sau 3 năm. Liệu đây có là quãng thời gian khả thi để có thể thay đổi một hệ thống “hành xử” đã ăn sâu vào “nếp nghĩ, nếp làm của rất nhiều cấp ngành?”.

Thực tế cho thấy, có rất nhiều lý do mà các chủ đầu tư thanh minh cho quyết định chọn nhà thầu thiếu khách quan của mình. Nào là lĩnh vực đặc thù, không cho phép doanh nghiệp “ngoại đạo” tham gia. Nào là chuyên ngành hẹp, chỉ chỗ “quen người thạo việc” thực hiện dự án mới đạt hiệu quả như mong muốn. Và bất chấp hồ sơ, giá cả của đối tác dự thầu có thuyết phục đến mấy, khi người ta muốn là có thể đánh trượt! Bài học về nạn đấu thầu khép kín dẫn đến thông thầu, để tham nhũng, trục lợi đã được minh chứng rõ nét nhất qua một loạt vụ án trong thời gian vừa qua. Điển hình và vụ điện kế điện tử tại Điện lực TP. Hồ Chí Minh với quy trình chọn thầu khép kín, hàng trăm tỷ động của Nhà nước đã được “chia chác” cho các “công ty gia đình”. Tương tự, mô hình rút ruột quỹ công “đầy hiệu quả” này đã được Tổng công ty Cấp nước Sài Gòn (Sawaco) “sao chép”. Một khi chủ đầu tư đã ôkê thì dẫu “vốn thiếu, kinh nghiệm yếu, chuyên môn tồi họ vẫn cứ đàng hoàng chiến thắng các “đại gia”, và khiến các cuộc đấu thầu trở thành “trò hề”! Dường như ở đâu có dự án là ở đó xuất hiện doanh nghiệp “sân sau” mà chỉ riêng cái PMU 18 đã vỡ ra khối chuyện. Cho dù hiện nay quy định của Luật Đấu thầu không cho phép các doanh nghiệp của từng bộ, ngành đấu thầu “trong nhà” nhưng rất khó có thể ngăn chặn được các doanh nghiệp “sân sau”!

Một số chuyên gia kinh tế cho rằng, để xảy ra tình trạng lộn xộn trong đấu thầu như hiện nay là do các bên tham gia các khâu của quá trình đấu thầu còn chưa quán triệt đầy đủ trách nhiệm và thẩm quyền của mình; công tác chuẩn bị đấu thầu chưa bảo đảm chất lượng như yêu cầu đặt ra dẫn đến việc thiếu công bằng và minh bạch; thêm vào đó, nội dung của quy chế đấu thầu chưa được nhiều người hiểu đúng... tất cả đã khiến cho hiệu quả của công tác đấu thầu chưa thật sự cao như mong đợi.

Bộ Kế hoạch & Đầu tư từng lập báo cáo từ các Bộ, ngành và địa phương về tình hình thực hiện các hình thức lựa chọn nhà thầu trong 3 năm 2001-2004; hình thức đấu thầu rộng rãi chỉ chiếm khoảng 14% trong hình thức đấu thầu hạn chế và chỉ định thầu chiếm 70% tổng số gói thầu. Có tình trạng này chủ yếu là do chủ đầu tư đã chia nhỏ các gói thầu để tổ chức đấu thầu hạn chế hoặc chỉ định thầu. Đây là cơ hội tốt để các nhà thầu lợi dụng liên kết, móc nối với nhau để kiếm lợi.

Tại kỳ họp thứ 9, Quốc hội khoá XI vừa qua, Bí thư thành uỷ Đà Nẵng - Nguyễn Bá Thanh đã bức xúc “Ngay trên diễn đàn Quốc hội này, tôi đã nhiều lần nhắc đến chuyện làm sao chống cho được tình trạng độc quyền khép kín trong đầu tư. Không thể phê duyệt, ra quyết định đầu tư, tổ chức đấu thầu đến phân công thực hiện, phân công kiểm tra... đều do một Bộ”. Ông Nguyễn Bá Thanh cũng cho rằng, Chính phủ cần phải đặt ra lộ trình để giải quyết những vấn đề cụ thể, chẳng hạn như từ nay đến cuối nhiệm kỳ (giữa năm 2007) phải chấm dứt được tình trạng đầu tư, đấu thầu khép kín.

Vấn đề hành lang pháp lý là rất quan trọng nhưng quan trọng hơn vẫn là người thực hiện, thừa hành bởi Luật Đấu thầu “kín” đến mấy vẫn cứ có kẽ hở, và để Luật đi vào cuộc sống không phải chỉ nói là được... Vì thế, việc ngăn chặn tiêu cực trong đấu thầu liệu có “gói gọn” được trong 3 năm sau khi có Luật như lời phát biểu của Phó Chủ tịch Quốc hội Trương Quang Được hay không xem ra còn phải... chờ!.

Nguồn: T/c Cơ khí VN, số 114, 9/2006