Kinh nghiệm lãnh đạo xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn của Đảng Cộng sản Trung Quốc

Ở Trung Quốc, với dân số hơn 1,3 tỷ người, sau gần 30 năm tiến hành cải cách mở cửa, những bước tiến vũ bão toàn diện về mọi mặt đang đưa Trung Quốc tới một cuộc cách mạng mới, cuộc cách mạng đa sắc bao gồm cả kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá - điều dường như chưa có tiền lệ. Khởi phát cho những thành công đó gắn bó chặt chẽ với vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc, bắt đầu từ thế hệ lãnh đạo thứ hai trên cơ sở kế thừa thành quả và kinh nghiệm của giai đoạn trước. Điểm căn cốt dẫn tới việc duy trì, phát triển và ngày càng tăng cường được năng lực cầm quyền của mình là bởi Đảng Cộng sản Trung Quốc đặt ra và thấm nhuần quan điểm “lập Đảng vì công, chấp chính vì dân”.Đối tượng “dân” ở đây trước hết là lực lượng luôn chiếm số đông- nông dân (hiện nay ước khoảng gần 900 triệu người). Trong nỗ lực cải cách toàn diện nhằm mang lại một diện mạo mới, việc tăng cường mở rộng dân chủ cơ sở ở nông thôn chính là đích hướng đến quan trọng và là trụ cột để các chính sách khác xoay quanh.

Việc lãnh đạo nông thôn xây dựng dân chủ luôn được Đảng Cộng sản Trung Quốc quan tâm và đã đi qua một chặng đường dài nhiều quanh co trong tiến trình cách mạng của Trung Quốc. Trong thời kỳ cải cách mở cửa, vấn đề này là một trọng tâm trong hoạt động của Đảng và các cấp chính quyền của Nhà nước Trung Quốc. Trải qua 30 năm cải cách mở cửa, công cuộc xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn đã thu được những thành tựu đáng kể, đời sống chính trị của nông dân đã có những bước nhảy vọt về chất. Từ đó, Đảng Cộng sản Trung Quốc đã rút ra được những kinh nghiệm phong phú.

Một là,phải dựa vào nông dân, lấy sức mạnh của mỗi quần chúng để tạo thành sức mạnh của quảng đại quần chúng

Thực tiễn quá trình lãnh đạo công cuộc xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn của Đảng Cộng sản Trung Quốc đã chứng minh, lực lượng quan trọng hàng đầu để công cuộc xây dựng dân chủ ở nông thôn thành công là nông dân, vì thế một mặt phải liên hệ mật thiết với điều kiện kinh tế và xã hội thực tế ở nông thôn, mặt khác phải dựa vào đông đảo nông dân.

Từ kinh nghiệm lịch sử, nước Trung Quốc mới ngay khi bắt đầu được thành lập, vùng mới giải phóng rộng lớn đã triển khai một cuộc vận động cải cách ruộng đất rầm rộ, Đảng Cộng sản Trung Quốc kiên trì dựa vào ý thức giác ngộ chính trị và sức mạnh tổ chức của đông đảo nông dân, phản đối mệnh lệnh hành chính đơn thuần, rất nhiều nông dân không có hoặc thiếu ruộng đất đã được nhận ruộng đất, công tác xây dựng dân chủ ở nông thôn đã giành được một cơ hội phát triển rất tốt, lần lượt thành lập chính quyền nhân dân gồm Hội nghị đại biểu nhân dânvà chính quyền dân thôn.Trong phong trào hợp tác hoá nông nghiệp tiếp sau đó, đông đảo quần chúng nông dân đã sáng tạo ra hình thức sơ cấp tổ hỗ trợ tạm thờivà tổ hỗ trợ hàng năm Đảng Cộng sản Trung Quốc luôn kiên trì nguyên tắc tự nguyện cùng có lợi, đã áp dụng các bước và các hình thức tổ chức từ thấp đến cao, khiến cho phong trào hợp tác hoá nông nghiệp được triển khai thuận lợi, đặt cơ sở cho công cuộc xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn. Sau đó quyền lực của nhà nước lần lượt rút khỏi cơ sở, tạo ra một không gian nhất định cho công cuộc xây dựng dân chủ cơ sở phát triển. Trước và sau Hội nghị toàn thể Trung ương 3 (khoá XI), mấy chục hộ nông dân tỉnh An Huy không quản nguy hiểm phải vào tù, lặng lẽ “ chia ruộng làm riêng lẻ”,nhanh chóng nhận được sự cho phép của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc .Chế độ trách nhiệm giao khoán sản phẩm, lấy “khoán sản đến hộ gia đình”làm chính, không chỉ đã giải phóng sức sản xuất của xã hội, mà còn trực tiếp tác động vào thể chế tổ chức của chính quyền nông thôn, cuối cùng đã làm tan rã đại đội sản xuất, đội sản xuấtdướithể chế công xã nông thôn trước đây. Sau khi giải thể thể chế công xã, Nhà nước đã thông qua hình thức tổ chức đảng và Đại hội đại biểu nhân dânxây dựng thành chính quyền dân chủ cơ sở ở nông thôn, xác lập mô hình quản lý cơ sở “chính quyền xã, xóm quản lý”, nhưng các vấn đề trong hiện thực như: quan hệ giữa Đảng và quần chúng căng thẳng, tranh chấp dân sự trị an, ác bá, không được quan tâm đúng mức, khiến cho việc xây dựng mô hình quản lý cơ sở nông thôn từ trên xuống bị thất bại một lần nữa. Một số thể chế tổ chức nông thôn lâm vào tình trạng tê liệt. Để giải quyết vấn đề đó, năm 1980, nông dân khu tự trị dân tộc Choang (Quảng Tây) và một số khu vực ở Giang Tô đã lần lượt thành lập một loại tổ chức kiểu mới gọi là “Uỷ ban tự trị dânxóm”, và lập tức nhận được sự ủng hộ của Đảng và Chính phủ. Mô hình mới xây dựng dân chủ cơ sở từ dưới lên đã nhanh chóng được thi hành rộng rãi ở nông thôn Trung Quốc. Trong bối cảnh mới, khi thiết chế chính trị truyền thống chưa được khôi phục, thể chế mới không còn phát huy tác dụng, được sự khích lệ và cổ vũ của phương châm “giải phóng tư tưởng, thực sự cầu thị”.những người nông dân Trung Quốc đã tự “cởi trói” cho mình: về kinh tế, thực hiện “khoán chui”; về chính trị, tự phát bầu ra Uỷ ban thônđể quản lý công việc ở thôn. “Bản thân những người nông dân này cũng không thể ngờ được rằng chính họ đã đi vào lịch sử, viết nên trang sử mới của lịch sử Trung Quốc hiện đại”. Bởi lẽ, chỉ ít lâu sau, những hành vi tự phát của họ đã biến thành chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước Trung Quốc, và hơn thế nữa được khẳng định về mặt pháp luật. Sở dĩ công tác xây dựng dân chủ cơ sở nông thôn có lúc gặp khó khăn và chậm trễ là vì đội ngũ lãnh đạo thiếu nhận thức và lòng tin vào sự chủ động, sự bức thiết thúc đẩy xây dựng dân chủ của nông dân; thiếu sự thể nghiệm quan sát và nắm chắc ý nguyện dân chủ, yêu cầu dân chủ của nông dân; thiếu sự cảm thụ và hiểu rõ tính tích cực, tính sáng tạo trong việc thúc đẩy xây dựng dân chủ của nông dân; thiếu nhận thức và nghiên cứu ý nghĩa sâu xa về thực tiễn nông dân thúc đẩy xây dựng dân chủ. Công tác xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn thu được kết quả, chủ yếu là do những người lãnh đạo biết dựa vào nông dân, nhận thức và nắm được nguyện vọng, khát khao yêu cầu dân chủ của họ, huy động tính tích cực và tôn trọng tinh thần sáng tạo của họ. “Nếu như không có sự tự quản của nhân dân, nếu như không có dân chủ trực tiếp ở cơ sở và nếu như cư dân và dân thôn không thể tự quyết định những vấn đề có liên quan đến chính những việc của họ thì nền dân chủ xã hội chủ nghĩa sẽ không hoàn thiện và thiếu cơ sở quần chúng vững chắc” ⁵.

Hai là,phải thích hợp với từng nơi, tiến hành từng bước

Xây dựng dân chủ ở nông thôn phải thích hợp với từng nơi, phải thích ứng với trình độ phát triển chính trị, kinh tế, văn hoá và thể hiện yêu cầu cơ bản của sự phát triển kinh tế, xã hội của địa phương đó. Xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn không thể xuất phát từ sách vở, cũng không thể xuất phát từ ý niệm chủ quan, mà chỉ có thể xuất phát từ thực tế. Đó là nền tảng của việc triển khai công tác này trong những năm qua của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Về phương diện kinh tế, nông thôn Trung Quốc rộng lớn vừa có những vùng phát triển cao, dã định hình được kinh tế thị trường, vừa có những vùng lạc hậu, kinh tế tự nhiên, nửa tự nhiên. Lãnh đạo xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn trong bối cảnh đó, Đảng Cộng sản Trung Quốc luôn nắm vững những nguyên tắc cơ bản sau:

Thứ nhất, xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn phải thích ứng với trình độ phát triển sức sản xuất của các địa phương.Căn cứ tình hình kinh tế của từng địa phương để xác định tiến trình xây dựng dân chủ. Nói chung, ở những vùng kinh tế nông thôn không phát triển, trọng điểm xây dựng dân chủ cần chú trọng tới việc phổ cập giáo dục chính trị, tăng cường ý thức pháp luật của nông dân, giáo dục tính tự giác sáng tạo của quần chúng, ở những vùng kém phát triển, trọng điểm xây dựng dân chủ nghiêng về việc tìm cách quản lý dân chủ cơ sở, chủ yếu bao gồm quy phạm hoá, chế độ hoá và pháp chế hoá công khai công việc của nông thôn, tăng cường sự tự quản lý, tự phục vụ của nông dân trong thôn, ở những vùng phát triển, trọng điểm là tìm tòi nghiên cứu quan hệ giữa chi bộ đảng với uỷ ban thôn, giữa uỷ ban thôn với chính quyền xã, Trung Quốc đã căn cứ vào thực tế của địa phương, áp dụng mô hình thích ứng, phù hợp hiện trạng phát triển, đặc thù của địa phương để thúc đẩy công cuộc xây dựng dân chủ cơ sở.

Thứ hai, công tác xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn vừa phải kết hợp với hiện trạng tố chất dân chủ của nông dân, vừa phải vượt lên trước một cách phù hợp.Lâu nay, người nông dân truyền thống Trung Quốc chịu ảnh hưởng của tư tưởng phong kiến khá nặng nề, thường phó thác cho số mệnh. Sau năm 1949, tuy đã trải qua nhiều năm giáo dục, quan niệm làm chủ đã có sự thấm nhuần, nhưng do Trung Quốc đất rộng, người đông, truyền thống lịch sử và thực tế nông thôn các nơi khác biệt rất lớn, trong một thời gian dài, hiện trạng văn hoá, tư tưởng của nông dân một số địa phương và công tác xây dựng dân chủ cơ sở không cân đối ở mức độ nhất định. Đối với vấn đề này, Đảng Cộng sản Trung Quốc kiên trì dùng quan điểm biện chứng, phát triển để đối phó với sự không cân đối nhịp nhàng, không chờ đợi đến khi tư tưởng của nông dân và nền chính trị dân chủ nông thôn hoàn toàn cân đối nhịp nhàng mới tiến hành xây dựng dân chủ cơ sở, mà tiến hành bồi dưỡng giáo dục qua thực tiễn. Thông qua việc bồi dưỡng và huấn luyện từng bước, thúc đẩy công cuộc xây dựng dân chủ ở nông thôn không ngừng phát triển.

Từ khi cải cách mở của đến nay, công cuộc xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc đã trải qua các giai đoạn: manh nha sinh trưởng, cơ bản định hình, chính thức kiến lập, thực thi rộng rãi, phát triển hoàn thiện. Về hình thức, phát triển từ điểm đến diện, từ ít đến nhiều, từ thấp đến cao, từng bước mở rộng, không ngừng nâng cao. Phương thức đó không chỉ nhằm bồi dưỡng ý thức và quan niệm dân chủ cho nông dân, mà còn đảm bảo cho công cuộc xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn phát triển lành mạnh.

Ba là,phải lấy kinh tế nông thôn làm mục tiêu, kết hợp phát triển kinh tế với giải quyết những vấn đề thực tế của nông dân và nông thôn.

Dân chủ không phải là một khái niệm trừu tượng, chỉ khi gắn liền với lợi ích thiết thân của nhân dân, nó mới được mọi người coi trọng. Mác đã từng tổng kết sâu sắc rằng: Tất cả mọi thứ mà mọi người ra sức thực hiện, đều có liên quan tới lợi ích của họ.Nông dân Trung Quốc quan tâm đến lợi ích của bản thân, rất chú trọng thực tế. Vì thế, phát triển dân chủ ở nông thôn phải bắt đầu từ những vấn đề mà họ quan tâm nhất.

Trước hết, xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn phải lấy xây dựng kinh tế nông thôn làm trung tâm, không ngừng nâng cao mức sống của nông dân.Dân chủ với tư cách là kiến trúc thượng tầng là một phương thức chứ không phải là mục đích, mục đích cuối cùng của nó là phục vụ xây dựng kinh tế. Từ ngày cải cách mở cửa đến nay, sở dĩ hình thức tự trị của dân xóm có thể nhanh chóng được nông dân thừa nhận và ủng hộ, chính là vì hình thức dân chủ đó có thể giúp đỡ về trí lực và đảm bảo về tổ chức cho công cuộc xây dựng kinh tế nông thôn, giúp nông dân làm giàu, nâng cao mức sống của họ.

Thứ hai, thúc đẩy dân chủ cơ sở ở nông thôn trước hết phải xác lập và bảo vệ quyền dân chủ kinh tế của nông dân.Nông dân không thể mưu cầu dân chủ một cách thiếu mục đích, bất cứ đòi hỏi dân chủ nào của họ đều biểu đạt nguyện vọng lợi ích. Mà nguyện vọng lợi ích của đông đảo nông dân có quan hệ mật thiết với điều kiện sinh tồn của họ, chỉ có dưới tiền đề quyền lợi kinh tế cơ bản được đảm bảo, mới có thể đề xuất những nguyện vọng xã hội cao hơn. Vì thế, phát triển dân chủ cơ sở ở nông thôn trước hết phải xác lập và bảo vệ dân chủ kinh tế của đông đảo nông dân. Đó là yêu cầu tất yếu đối với việc thúc đẩy xã hội nông thôn phát triển. Ở thời kỳ kinh tế kế hoạch truyền thống, nông thôn rộng lớn của Trung Quốc thiếu dân chủ, nguyên nhân căn bản là ở chỗ thể chế kế hoạch “đại thống nhất” tập trung cao độ tất cả các loại tài nguyên, vô hình chung đã tước đoạt quyền tự chủ kinh tế của đông đảo nông dân. Ngay đến cả quyền tự chủ kinh tế tối thiểu nhất của nông dân cũng không được đảm bảo, nên công cuộc xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn cũng không biết bắt đầu từ đâu. Sau cải cách mở cửa, tập thể thế hệ lãnh đạo thứ hai của Trung Quốc lấy việc xác lập quyền tự chủ kinh tế của nông dân làm đột phá khẩu để giải quyết các vấn đề nông thôn. Tập thể lãnh đạo thế hệ thứ ba lấy việc thay đổi, loại bỏ thể chế xã hội kìm hãm, trói buộc quyền tự chủ kinh tế của nông dân làm nội dung then chốt của việc thúc đẩy xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc tích cực khẳng định và mở rộng hơn nữa chế độ trách nhiệm khoán sản phẩm, xí nghiệp hương trấn và tự trị dân xóm. Sự lựa chọn căn bản đó không chỉ đã trao cho nông dân và đảm bảo quyền tự chủ sản xuất kinh doanh của họ, làm phong phú nội dung sinh hoạt dân chủ, mà còn tạo động lực to lớn có lợi cho việc thúc đẩy tiến trình xây đựng dân chủ cơ sở ở nông thôn.

Bốn là,phải kiên trì và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng

Kiên trì sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc vừa là đặc điểm nổi bật, vừa là ưu thế to lớn của công cuộc xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn Trung Quốc.

Lịch sử Trung Quốc không chỉ đã chứng minh sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản là sự lựa chọn của hơn 100 năm cận đại, mà còn khẳng định chỉ có Đảng Cộng sản Trung Quốc đại biểu trung thành cho lợi ích căn bản của quảng đại nhân dân, mới có thể vạch ra đường lối, phương châm và chính sách đúng đắn xây dựng chủ nghĩa xã hội, mới có thể đoàn kết và điều động, xây dựng lực lượng rộng rãi. Thực tế đã chứng minh, sau khi Đảng Cộng sản Trung Quốc nắm quyền, công cuộc xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn mới bắt đầu có điều kiện khách quan và chủ quan để phát triển. Đại hội XV dã khái quát: “Đảng Cộng sản chấp chính là để lãnh đạo và giúp đỡ nhân dân nắm quyền quản lý đất nước. Công cuộc xây đựng dân chủ cơ sở ở nông thôn là một bộ phận quan trọng của sự nghiệp vĩ đại xây dựng chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc, phải kiên trì và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, đó là yêu cầu căn bản đảm bảo phương hướng xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn”.

Kiên trì và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản là sự tổng kết của mấy chục năm xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn Trung Quốc. Trong công cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa, từ kiên trì sự lãnh đạo của Đảng, mà chỉ trong mấy năm đã xuất hiện những thay đổi to lớn, giữ được chính trị ổn định. Trong thời kỳ “Cách mạng Văn hoá”, do bị tác động của việc “dẹp bỏ đảng uỷ làm cách mạng”,tổ chức đảng ở nông thôn bị phá hoại, sự lãnh đạo xây dựng dân chủ cơ sở ởnông thôn bị suy yếu nghiêm trọng, kết quả là nông thôn đã xuất hiện tình trạng hỗn loạn, vô chính phủ. Sau Hội nghị toàn thể Trung ương lần thứ 3 (khoá XI), khi Đặng Tiểu Bình đề ra chủ trương lấy việc tăng cường và kiên trì sự lãnh đạo của đảng làm cơ sở, lấy cải cách nông thôn làm khâu đột phá, luôn tôn trọng tính sáng tạo của nông dân, công cuộc xây dựng dân chủ ở nông thôn Trung Quốc nhanh chóng bước vào thời kỳ chuyển đổi mô hình mới. Nhưng do sự hỗn loạn về tư tưởng của một số người, một số chi bộ đảng cơ sở, công tác xây dựng dân chủ cơ sở nông thôn của một số địa phương gặp phải trắc trở. Đúng như “Kỷ yếu Hội nghị công tác nông thôn toàn quốccủa Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 1982 đã chỉ ra: “Gần đây nhất, do nhiều nguyên nhân, một bộ phận tổ chức cơ sở xã, đội ở nông thôn đã rã rời, thậm chí lâm vào tình trạng tê liệt, khiến cho rất nhiều sự việc không có người phụ trách, hiện tượng tiêu cực đang nảy nở tràn lan”. Vì thế, tháng 10- 1983, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đã ra “Thông tri về việc thực hành tách riêng chính quyền và hợp tác xã, xây dựng chính quyền xã” và từ đó những vấn đề nói trên được giải quyết tương đối tốt. Tập thể thế hệ lãnh đạo thứ ba do Giang Trạch Dân làm đại diện rất chú trọng xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn. Tháng 8-1990, Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đã triệu tập hội nghị toạ đàm công tác xây dựng tổ chức cấp thôn ở nông thôn. Năm 1997, Uỷ ban kỷ luật, Ban Giám sát Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đã triệu tập hội nghị toạ đàm công tác “Tài vụ công khai, quản lý dân chủ”. Năm 1998, Giang Trạch Dân lần lượt đến Hồ Nam , An Huy khảo sát công tác xây dựng nông thôn. Tất cả những điều đó đã chứng minh rằng, khi nào kiên trì và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, thì khi ấy công tác xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn có thể giữ được và phát triển lành mạnh.

Tăng cường và kiên trì sự lãnh đạo của Đảng chính là nhân tố quan trọng cho công cuộc xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn Trung Quốc. Theo quy luật chung của nền chính trị dân chủ hiện đại những yêu cầu: tham dự chính trị, khống chế chính quyền, quản lý chính quyền, thay đổi hiện trạng chính trị của dân chúng, phần lớn được thông qua chính đảng. Ở Trung Quốc, sự nhất trí giữa lợi ích của đông đảo nông dân và Đảng Cộng sản là yếu tố quyết định trong công cuộc xây dựng dân chủ ở nông thôn. Chỉ có kiên trì và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng mới có thể phát huy vai trò hạt nhân lãnh đạo, giải quyết các mâu thuẫn phức tạp đan xen, chủ động chèo lái tiến trình xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn. Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng là sự đảm bảo quan trọng cho công cuộc xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn.

Duy trì và phát triển vai trò lãnh đạo, tác phong ưu việt của Đảng là sức mạnh to lớn quy tụ lòng dân. Phải kiên trì quan điểm duy vật lịch sử “nhân dân là người sáng tạo lịch sử”, kiên trì toàn tâm toàn ý phục vụ nhân dân, kiên trì đường lối quần chúng, lắng nghe tiếng nói để thực hiện nguyện vọng của quần chúng, quan tâm tới nỗi khổ và làm nhiều việc tết và thiết thực cho quần chúng, đạt tới mức quyền cho dân sử dụng, gắn bó với dân, mưu cầu cho dân. Lấy tác phong thực tế thúc đẩy các mặt công tác, làm nhiều việc đặt nền móng, có lợi ích lâu dài.

Vì vậy, khi đi sâu cải cách thể chế chính trị phải kiên trì phương hướng lấy đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân làm gốc, lấy tăng cường sức mạnh của Đảng và Nhà nước, động viên tích cực nhân dân làm mục tiêu, mở rộng dân chủ xã hội chủ nghĩa. Cần kiên trì vai trò hạt nhân lãnh đạo của Đảng, quán xuyến toàn cục, điều hoà các mặt, nâng cao trình độ cầm quyền một cách khoa học, dân chủ, theo pháp luật, đảm bảo Đảng lãnh đạo, nhân dân quản lý đất nước có hiệu quả; kiên trì tất cả quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân, mở rộng sự tham gia chính trị có trật tự của nhân dân ở các cấp, các lĩnh vực, động viên và tổ chức đông đảo nhân dân tham gia quản lý công việc nhà nước, công tác xã hội, quản lý kinh tế, văn hoá theo pháp luật; kiên trì chiến lược cơ bản trị nước theo pháp luật, nêu cao ý thức pháp quyền xã hội chủ nghĩa, thực hiện pháp chế hoá các công việc của nhà nước, đảm bảo quyền lợi hợp pháp của công dân; giữ vững đặc điểm và ưu thế của chế độ chính trị xã hội chủ nghĩa, thể chế hoá, trình tự hoá nền chính trị dân chủ xã hội chủ nghĩa, tạo sự bảo đảm về chế độ chính trị và pháp luật cho sự yên bình lâu dài.

Thực hiện dân chủ là một công việc khó khăn và lâu dài, không thể tiến hành một cách vội vàng theo kiểu phong trào để đạt thành tích chính trị. Vì vậy, phải kiên trì sự lãnh đạo của Đảng trong suốt quá trình triển khai thực hiện. Nguyên tắc chỉ đạo cơ bản đối với mọi công tác của Đảng là đường lối quần chúng. Dân chủ cơ sở được xem là trường học của dân chủ quần chúng, cần phải được quẩn chúng ủng hộ. Nếu không như vậy sẽ mất hết ý nghĩa. Điều đó nói lên rằng, mọi chính sách của Đảng phải xuất phát và được đánh giá bởi chính nhân dân.

Năm là,phải không ngừng mở rộng nội dung và hình thức dân chủ cơ sởĐại hội XVII Đảng Cộng sản Trung Quốc nhấn mạnh: “Nền dân chủ nhân dân là sinh mệnh của chủ nghĩa xã hội. Phát triển nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là mục tiêu phấn đấu không mệt mỏi của Đảng”. Trung Quốc đã tiến hành cải cách thể chế chính trị một cách tích cực, thoả đáng, nền chính trị dân chủ xã hội chủ nghĩa ngày càng thể hiện sức sống mạnh mẽ. Cải cách thể chế chính trị là một bộ phận quan trọng trong công cuộc cải cách toàn diện, phải không ngừng đi sâu theo sự phát triển của kinh tế xã hội, thích ứng tính tích cực tham gia chính trị ngày càng cao của nhân dân. Cần kiên trì con đường phát triển chính trị xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc; kiên trì sự thống nhất giữa Đảng lãnh đạo, nhân dân làm chủ, quản lý đất nước theo pháp luật; kiên trì và hoàn thiện chế độ đại biểu nhân dân, chế độ khu tự trị dân tộc cũng như chế độ tự trị của quần chúng để phát triển dân chủ cơ sở.

Mở rộng dân chủ, nhất là dân chủ cơ sở trước hết là nhận thức đúng về dân chủ.Dân chủ và chủ nghĩa xã hội có mối liên hệ nội tại với nhau. Đây cũng là đặc trưng quan trọng và yêu cầu bản chất của chủ nghĩa xã hội. Đặng Tiểu Bình đã từng nhấn mạnh: “Không có dân chủ thì không có chủ nghĩa xã hội, không có hiện đại hoá xã hội chủ nghĩa”. Nền dân chủ mà nhân dân Trung Quốc hiện nay yêu cầu chỉ có thể là dân chủ xã hội chủ nghĩa hoặc gọi là dân chủ nhân dân,không phải là dân chủ cá nhân của giai cấp tư sản. Dân chủ nhân dân không chỉ bao gồm dân chủ chính trị, mà còn bao gồm cả các phạm trù kinh tế, xã hội, văn hoá, là sự phát triển hài hoà các lĩnh vực, phương diện. Các lĩnh vực và phương diện dân chủ nêu trên là một chỉnh thể hữu cơ có một liên hệ với nhau, bổ sung cho nhau, hợp thành nội hàm phong phú, thể hiện đầy đủ hơn tính chân thực, tính toàn diện và tính ưu việt của dân chủ xã hội chủ nghĩa.

Việc thực hiện dân chủ cơ sở là một chủ trương lớn của Đảng Cộng sản Trung Quốc, chủ trương đó đã được thể chế hoá về mặt pháp luật để trở thành ý chí của Nhà nước. Nhưng điều quan trọng là nó phải được nhân dân hiểu, tin theo và đồng tình ủng hộ. Vì vậy, Đảng phải dựa vào quần chúng và phục vụ quần chúng bằng cả trái tim và khối óc của mình. Nếu như các nhà lãnh đạo có thể làm hồi sinh truyền thống trong thời kỳ đấu tranh cách mạng trước đây là dựa vào quần chúng và phục vụ quần chúng thì những khó khăn ở cấp cơ sở sẽ giảm xuống và được khắc phục.

Đặng Tiểu Bình từng nói: “Trao quyền cho cơ sở và nhân dân ở nông thôn chính là giải phóng cho nông dân, đây là dân chủ lớn nhất”. Vì thế, dân chủ xã hội chủ nghĩa có nghĩa là Nhà nước trao quyền nhiều hơn cho xã hội và nhân dân, bảo đảm về chế độ và điều kiện vật chất để nhân dân thực hiện dân chủ xã hội, để quần chúng trên cơ sở được hưởng các quyền lợi xã hội mà Hiến pháp và pháp luật quy định, từng bước tiến tới tự quản dân chủ.

Dân chủ có mối quan hệ nội tại, tất nhiên với chủ nghĩa xã hội. Nó có tầm quan trọng đối với chủ nghĩa xã hội và hiện đại hoá xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa, cần phải kiên trì sự thống nhất giữa dân chủ với pháp chế, dân chủ với kỷ luật, dân chủ với tập trung, quyền lợi với nghĩa vụ. Theo Đặng Tiểu Bình: Nếu nói dân chủ mà không nói chuyên chính, pháp chế, kỷ luật và tập trung, thì không phải là dân chủ xã hội chủ nghĩa chân chính, mà là sự lạm dụng và phá hoại đối với dân chủ.

Sau khi nhận thức được tầm quan trọng và ý nghĩa của dân chủ cơ sở, tổ chức đảng và chính quyền các cấp cần phải xác định rõ tính chất, nội dung, phương thức hoạt động sao cho thiết thực, hiệu quả. Đây là sự khởi điểm trong xây dựng nền chính trị dân chủ xã hội chủ nghĩa giai đoạn hiện nay ở Trung Quốc. Chính từ cơ sở này, nhiều địa phương ở Trung Quốc đang tìm kiếm sự đột phá mới trong cải cách chính trị, dùng phương thức “thể hiện dân ý” để bầu các chức vụ lãnh đạo hương trấn, công khai công việc của hương trấn, từ đó thúc đẩy tiến trình cải cách toàn bộ thể chế chính trị hiện hành của Trung Quốc. Bởi lẽ, một khi quyền lực hợp pháp của người lãnh đạo được đến từ sự trao quyền và thừa nhận của dân chúng thì đó là sự khởi điểm chân chính của mọi dân chủ và chính trị.

Mở rộng nội dung và hình thức, đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân.Nhân dân làm chủ là bản chất và cốt lõi của nền chính trị dân chủ xã hội chủ nghĩa. Vì vậy, mục tiêu của Đảng Cộng sản Trung Quốc là kiện toàn chế độ dân chủ, thực hiện bầu cử dân chủ, quyết sách dân chủ, quản lý dân chủ, giám sát dân chủ theo pháp luật, đảm bảo quyền được thông tin, quyền tham dự, quyền bày tỏ, quyền giám sát, ủng hộ đại biểu nhân dân thực hành chức năng theo pháp luật. Thông qua trình tự pháp luật, làm cho chủ trương của Đảng trở thành ý chí của Nhà nước; thắt chặt mối liên hệ giữa đại biểu nhân dân với nhân dân. Kiến nghị từng bước thực hiện tổ chức bầu cử đại biểu nhân dân theo tỷ lệ dân số ngang nhau ở thành thị và nông thôn; tăng cường xây dựng chế độ Uỷ ban thường vụ Đại hội đại biểu nhân dân, ủng hộ Hội nghị chính trị hiệp thương nhân dân thực hiện chức năng xoay quanh hai chủ đề lớn là đoàn kết và dân chủ, thúc đẩy xây dựng chế độ hiệp thương chính trị, giám sát dân chủ, tham gia chính quyền và thảo luận công việc của chính quyền; đưa vấn đề hiệp thương chính trị vào trình tự quyết sách, hoàn thiện cơ chế giám sát dân chủ, nâng cao hiệu quả thật sự trong việc tham gia chính quyền và thảo luận công việc của chính quyền. Thúc đẩy khoa học hoá, dân chủ hoá quyết sách, hoàn thiện hệ thống thông tin quyết sách và hỗ trợ trí tuệ, tăng cường độ minh bạch và mức độ quần chúng tham gia quyết sách trên nguyên tắc công khai lắng nghe mọi ý kiến đóng góp khi định ra luật pháp và chính sách liên quan mật thiết đến lợi ích của nhân dân. Tăng cường giáo dục ý thức, xây dựng quan niệm chính trị dân chủ xã hội chủ nghĩa, tự do bình đẳng, công bằng chính nghĩa.

Phát triển dân chủ cơsở là đảm bảo cho nhân dân có quyền dân chủ nhiều hơn, thiết thực hơn.Nhân dân trực tiếp thực hiện quyền dân chủ là cách biểu đạt dân chủ quan trọng nhất. Mở rộng thực hiện quyền dân chủ theo pháp luật, quản lý công việc chung và sự nghiệp công ích tại cơ sở; thực hiện tự quản lý, tự phục vụ, tự giáo dục, tự giám sát thực hiện giám sát dân chủ đối với cán bộ, là con đường nhân dân làm chủ có hiệu quả nhất, “đây là công trình cơ sở nhằm phát triển nền chính trị dân chủ xã hội chủ nghĩa”. Cần kiện toàn chế độ tự trị của quần chúng cơ sở do tổ chức đảng cơ sở lãnh đạo, mở rộng phạm vi tự trị của quần chúng cơ sở, hoàn thiện chế độ quản lý dân chủ, xây dựng các khu dân cư thành thị nông thôn trở thành những cộng đồng xã hội được quản lý nền nếp, dịch vụ hoàn thiện, văn minh hài hoà. Đi sâu cải cách cơ cấu xã, thị trấn, tăng cường xây dựng chính quyền cơ sở hoàn thiện chế độ công khai công việc của chính quyền, thôn xóm. Thực hiện gắn kết, quản lý có hiệu quả và thúc đẩy giữa chính quyền quản lý hành chính với quần chúng cơ sở tự trị. Bởi “khi dân thôn biết cách làm thế nào để quản lý các công việc của một thôn, họ dần học cách quản lý các công việc của hương trấn; khi họ biết cách quản lý công việc của hương trấn, họ từng bước biết cách quản lý vấn đề của huyện. Quá trình đào tạo từng bước này sẽ làm tăng khả năng tham gia vào việc hoạch định chính sách chính trị của họ. Những công việc của họ thông qua tự quản lý, tự giáo dục và tự phục vụ là một công trình lịch sử”.

Một khía cạnh khác là, cần xác định rõ tính chất, nội dung và phương thức hoạt động của chính sự tự quản của chính quyền cơ sở. Chính quyền cơ sở ở nông thôn Trung Quốc hiện nay vẫn là chính quyền hương trấn, tương đương với cấp xã và thị trấn ở Việt Nam . Còn dân chủ cơ sở chính là nói tới hoạt động tự quản ở cấp thôn. Tuỳ từng điều kiện cụ thể của các địa phương, nội dung hoạt động tự quản của dân thôn cần đáp ứng được lợi ích thiết thân của người dân. Về phương thức tự quản của dân thôn bao gồm bốn nội dung là dân chủ trong bầu cử, dân chủ trong quyết định, dân chủ trong quản lý và dân chủ trong giám sát. Bốn nội dung này vừa có tính độc lập tương đối vừa có mối liên hệ với nhau, bổ sung cho nhau làm cho hoạt động tự quản ở thôn dân trở thành phương thức dân chủ rộng rãi nhất, có vai trò lớn trong việc thúc đẩy nền dân chủ chính trị xã hội chủ nghĩa.

Thực hành dân chủ cơ sở là thực tiễn rộng rãi nhất, qua đó góp phần củng cố và phát triển mối quan hệ mật thiết giữa Đảng với nhân dân, đồng thời cũng là bước tập dượt ý thức dân chủ của người dân để hướng tới mục tiêu lâu dài là nhân dân sẽ được và phải tham gia nhiều hơn vào các quyết định chính trị, một trong những tiêu chí của một quốc gia có nền chính trị hiện đại. Điều quan trọng nữa là một khi tinh thần sáng tạo và tính tích cực của nhân dân ở cơ sở được khai thác và phát huy cao độ, nó sẽ tạo thành nguồn lực vật chất và tinh thần to lớn cho sự nghiệp chấn hưng đất nước, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa Trung Quốc và các nước khác.