Khuyến nghị Chính phủ biện pháp hỗ trợdoanh nghiệp xã hội

DNXH là các DN được mở ra để giải quyết các vấn đề của xã hội theo phương thức kinh doanh, nếu có lợi nhuận thì sẽ chủ yếu được tái đầu tư để giải quyết các vấn đề mà DN hướng tới. Mô hình này đang được sự quan tâm mạnh mẽ của nhiều Chính phủ. Vương quốc Anh là nơi có DNXH phát triển bậc nhất thế giới hiện nay, với hơn 70.000 DN, chiếm trên 5% tổng số đơn vị kinh tế, mang lại việc làm cho hơn 1 triệu người và đóng góp hàng năm lên tới 24 tỉ bàng. Đặc biệt, đây là vấn đề duy nhất mà các đảng phái chính trị ở Vương quốc Anh luôn tìm được sự đồng thuận.

Hiện tại, các DNXH ở Việt Nam đang hoạt động dưới bốn loại hình pháp lý: DN, hợp tác xã, trung tâm, câu lạc bộ - hiệp hội. Trong số đó, trung tâm là hình thức được ưa chuộng hơn cả với 33%, loại hình DN đứng thứ hai với gần 30%, câu lạc bộ và hiệp hội chiếm khoảng 15% và hợp tác xã khoảng 10% (Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương:  Báo cáo nghiên cứu DNXH tại Việt Nam khái niệm bối cảnh và chính sách,  Hà Nội, 2012, tr. 24). Hình thức trung tâm phổ biến vì dễ thành lập và có tính linh hoạt trong hoạt động. Các DNXH Việt Nam hoạt động tương đối rộng trên khắp các lĩnh vực, giải quyết rất nhiều vấn đề từ việc làm, giáo dục, xóa đói, giảm nghèo cho tới các cộng đồng người bị thiệt thòi và bị cách ly. Ba lĩnh vực phổ biến nhất là: đào tạo nghề và tạo công ăn việc làm, thủ công mỹ nghệ, dịch vụ chăm sóc sức khỏe.

Về mục tiêu hoạt động, các DNXH chú trọng vào việc gia tăng và cải thiện chất lượng cuộc sống, tạo cơ hội việc làm cho những cộng đồng bị cách ly. Các DNXH đã tạo công ăn việc làm cho hơn 8.000 người, trong số đó 3.000 người nhiễm HIV/AIDS, người tàn tật, và người nghiện ma túy. Gần 300.000 người được giảm nghèo(Trung tâm hỗ trợ sáng kiến phục vụ cộng đồng, bài thuyết trình tại  Hội thảo khoa học Phát triển DNXH qua các trường đại học Việt Nam - Thách thức và cơ hội, Trường đại học Kinh tế Quốc dân, 2012)

Ngày 26/11/2014, Quốc hội đã thông qua Luật DN sửa đổi, trong đó lần đầu đưa ra quy định về DNXH, luật hóa, thừa nhận sự tồn tại của DNXH. Hoạt động của DNXH sẽ thuận lợi hơn bởi DN sẽ được thừa nhận về mặt pháp lý. Đây còn là một phương thức mới và bổ sung cho nhà nước trong việc giải quyết các vấn đề xã hội và môi trường.

Đại diện cho các tổ chức PCP (PCP) phát biểu trước Thủ tướng và các đại biểu tham dự Diễn đàn VDPF 2014, bà Phạm Kiều Oanhbày tỏ ủng hộ và đánh giá cao các nỗ lực của Chính phủ và các nhà tài trợ trong phát triển khu vực kinh tế tư nhân. Tuy nhiên, theo bà Oanh, thực trạng cho thấy hơn 90% DN tư nhân là DN vừa và nhỏ. Đa phần các DN này đang phát triển phân tán, năng lực quản lý yếu, việc nhận thức và tuân thủ các chuẩn mực phát triển kinh tế - xã hội - môi trường còn hạn chế. 

Các DN Việt Nam lại là những DN gắn chặt với cộng đồng, chính vì vậy, những yếu kém của các DN này không những làm giảm khả năng cạnh tranh và phát triển của DN trên thị trường quốc tế, mà còn đang trực tiếp hạn chế tiềm năng tác động của nó tới cộng đồng và góp phần làm gia tăng các vấn đề xã hội, môi trường liên quan. 

Các tổ chức phi chính phủ (PCP) Việt Nam trong thời gian qua đã góp phần bảo vệ quyền lợi, tiếng nói của người lao động, nâng cao năng lực quản lý và đáp ứng các chuẩn mực quốc tế cho các DN nhỏ và vừa tại địa phương. Các tổ chức PCP cũng đưa ra những mô hình kinh doanh sáng tạo kết nối người nông dân với chuỗi giá trị và đáp ứng nhu cầu cơ bản, trực tiếp của cộng đồng.

Với tư cách là một đối tác phát triển và để góp phần phát triển khu vực tư nhân tự chủ và bền vững, các tổ chức PCP Việt Nam đã gửi đến Chính phủ ba khuyến nghị:

Thứ nhất: Việc phát triển DN có quy mô vừa để kết nối các nhà sản xuất trong nước và thị trường xuất khẩu là một chiến lược quan trọng. Chính phủ cần có chương trình và chính sách cụ thể nhằm khuyến khích và hỗ trợ cho các DN này tìm kiếm và chia sẻ giá trị, lợi ích chung với cộng đồng, đặc biệt các nhóm nghèo như nông dân và người lao động. Chính phủ xem xét việc đưa các qui định về tiếng nói và quyền lợi của người lao động vào trong quy chế hợp tác công - tư, trong đó, vai trò của các tổ chức PCP tại cộng đồng, các hiệp hội ngành nghề và công đoàn được thể chế hóa để đảm bảo quyền lợi cho cả DN và cộng đồng.

Thứ hai: Nhằm gia tăng tính cạnh tranh của DN trung gian có qui mô vừa trong tiếp cận chuỗi cung ứng và thị trường xuất khẩu, việc đáp ứng các chuẩn mực quốc tế về minh bạch và liêm chính trong kinh doanh là rất cần thiết. Chính phủ phải có hành động cụ thể nhằm nâng cao nhận thức và năng lực cho các DN thực hiện minh bạch và liêm chính trong kinh doanh; tạo cơ chế khuyến khích các sáng kiến thực hành và các DN thực hiện tốt. Tạo điều kiện cho các tổ chức PCP tham gia hỗ trợ các DN thông qua hoạt động nghiên cứu, góp ý kiến xây dựng các chính sách, xây dựng các công cụ hỗ trợ DN nâng cao năng lực, và phát huy vai trò giám sát xã hội độc lập.

Thứ ba: DNXH và hàng nghìn các tổ chức PCP ở địa phương đang được hình thành một cách tự phát để hỗ trợ chính phủ trong nỗ lực giải quyết các thất bại của thị trường. Chính vì vậy, sáng kiến của Bộ KH&ĐT đưa ra điều khoản qui định riêng về DNXH trong Luật DN 2014 vừa được Quốc hội thông qua được các tổ chứcPCP rất hoan nghênh. Tuy nhiên, cần phát triển những chương trình hành động cụ thể để xây dựng một môi trường hỗ trợ và thúc đẩy DNXH phát triển. Trong đó, đưa các cơ chế khuyến khích hỗ trợ DNXH vào Luật Hỗ trợ DNNVV đang được xây dựng và tiếp tục xây dựng các chính sách khác. 

Cụ thể tập trung vào: Tăng cường khả năng tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi của nhà nước và tư nhân phù hợp với DNXH; Nâng cao năng lực cho các dự án khởi nghiệp góp phần giải quyết vấn đề xã hội tại địa phương; Có qui định về miễn hoặc giảm thuế thu nhập DN cho từng nhóm đối tượng DNXH cụ thể để khuyến khích các DNXH này tái đầu tư lợi nhuận vào mục tiêu xã hội. Chính phủ xem xét bổ xung các tiêu chí về tác động xã hội và môi trường vào danh mục ưu đãi khi chọn nhà thầu theo Luật Đấu thầu 2013.

Chính phủ Việt Nam đã có chính sách rõ ràng về phát triển kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Bên cạnh những chính sách phát triển DN tư nhân theo kinh tế thị trường thì những điểm yếu hay thất bại của thị trường cần có một hệ thống điều chỉnh phù hợp. Các tổ chức PCP bày tỏ mong muốn Thủ tướng, đại diện các cơ quan chính phủ và các đối tác phát triển ủng hộ ba khuyến nghị trên vì mục tiêu chung: phát triển khu vực kinh tế tư nhân tự chủ và bền vững thực sự.