Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội - Giá trị của một Di sản văn hóa thế giới
Khu di sản gồm một số di tích trên mặt đất, có niên đại sớm nhất là nền điện Kính Thiên thời Lê sơ với bậc thềm đá và lan can đá chạm rồng làm năm 1467, cửa Đoan Môn là cửa Nam của Cấm thành Thăng Long, rồi đến di tích thành Hà Nội thời Nguyễn có Cửa Bắc và Kỳ đài (quen gọi Cột Cờ). Cuối thế kỷ XIX còn để lại một số kiến trúc quân sự của quân Pháp như Chỉ huy sở pháo binh xây dựng trên một phần nền điện Kính Thiên, một số nhà ở của sĩ quan. Di tích gần đây nhất là Đại bản doanh của Quân đội nhân dân Việt Nam trong cuộc chiến tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, trong đó có một kiến trúc quân sự mới xây dựng là Nhà hầm D67. Rõ ràng qua sự hủy hoại của thời gian, sự tàn phá của chiến tranh và cả hành động phá hoại của con người, di tích trên mặt đất của Thăng Long - Hà Nội nghìn năm văn vật không còn mấy.
Nhưng may mắn là lòng đất còn bảo tồn được nhiều di tích, di vật của các thời kỳ lịch sử như nhiều nhà sử học, khảo cổ học thường nói là “có một Thăng Long - Hà Nội trong lòng đất”. Những di tích này dĩ nhiên không toàn vẹn, tồn tại dưới dạng các phế tích nhưng vô cùng phong phú và mang tính xác thực rất cao. Điều đáng lưu ý là “Thăng Long - Hà Nội trong lòng đất” lại tập trung cao độ trong khu di sản Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội.
Năm 1998, khảo cổ học đào thám sát chân Đoan Môn, Cửa Bắc, Hậu Lâu đã phát hiện những di tích và nhiều di vật thời Lý, Trần. Gần đây, năm 2008, đào một hố thám sát khoảng giữa Đoan Môn và nền điện Kính Thiên, lại tìm thấy dấu tích của Sân Rồng thời Lê lát bằng gạch vồ đặc trưng của thời này. Như vậy trong khu thành cổ Hà Nội, ngoài một số di tích trên mặt đất thì tiềm năng khảo cổ học rất lớn.
Đặc biệt từ tháng 12-2002 đến 2004, khảo cổ học đã khai quật khu 18 Hoàng Diệu và đã phát lộ trên diện tích 19.000m 2một quần thể di tích, di vật trải dài suốt từ thời tiền Thăng Long, qua thời Thăng Long đến thời Hà Nội. Diện tích khai quật về sau được mở rộng thêm, lên đến 33.000 m 2. Các tầng văn hóa chồng xếp lên nhau với các di tích kiến trúc, hệ thống cống thoát nước, giếng nước, di tích các móng cột, các nền đường, dấu vết dòng sông cổ, hồ nước… cùng với vô số di vật. Tất cả hiện lên một bề dày lịch sử - văn hóa liên tục với các tầng văn hóa rất đa dạng của một khu cung điện qua nhiều thời kỳ lịch sử.
Tôi muốn nhấn mạnh 3 đặc điểm nổi bật của khu di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội:
1. Trong cấu trúc ba vòng thành của kinh thành Thăng Long, khu di sản nằm trong Cấm thành, ở vào vị trí trung tâm của Cấm thành. Trục Kính Thiên - Đoan Môn là trục trung tâm của Cấm thành và khu khảo cổ học 18 Hoàng Diệu nằm liền kề, cách nền điện Kính Thiên chỉ khoảng 100m. Từ thời Lý đến cuối thời Lê (đầu thế kỷ XI đến cuối thế kỷ XVIII), thành Đại La, Hoàng thành có thay đổi nhưng vị trí và quy mô Cấm thành về cơ bản không thay đổi. Cấm thành Thăng Long lại xây dựng trên cơ sở thành Đại La mà dấu vết khảo cổ học đã phát hiện, nên khu di sản có lịch sử tiền Thăng Long ngược lên đến thời Đại La (thế kỷ VII-IX) và thời Đinh - Tiền Lê (thế kỷ X). Đầu thế kỷ XIX nhà Nguyễn xây dựng thành Hà Nội thì trục trung tâm của thành Hà Nội lại gần như trùng với trục trung tâm của Cấm thành Thăng Long. Do đó, khu di sản có lịch sử kéo dài qua thời Nguyễn cho đến ngày nay. Đây là lý do sâu xa cắt nghĩa khu di sản tuy diện tích không lớn, nhưng có bề dày 13 thế kỷ liên tục của một trung tâm quyền lực, một trung tâm văn hóa, trong đó có trên 8 thế kỷ là trung tâm chính trị hành chính của một quốc gia dân tộc phát triển sớm ở vùng Đông Nam Á cho đến ngày nay. Đây là một đặc điểm độc đáo, hiếm thấy trong lịch sử kinh thành các nước trên thế giới.
2. Với vai trò một trung tâm quyền lực, trung tâm kinh thành, khu di sản quy tụ và kết tinh nhiều giá trị lịch sử văn hóa của dân tộc. Cấm thành là nơi làm việc của triều đình, nơi tiến hành các nghi lễ chính trị, văn hóa, tôn giáo, ngoại giao tiêu biểu của vương triều, nơi ở của hoàng gia. Vì vậy tại đây có những cung điện, lâu đài cùng với kỹ thuật, nghệ thuật kiến trúc và quy hoạch xây dựng, tạo dựng cảnh quan được thực hiện bởi những khối óc và bàn tay tài năng của đất nước. Có thể nói khu di sản chugn đúc những tinh hoa văn hóa của một quốc gia dân tộc. Khảo cổ học đã tìm thấy di tích nhiều cung điện quy mô khá lớn, kiểu loại phong phú, nhiều di vật trang trí rất đẹp, nhiều đồ “ngự dụng” rất tinh tế đạt trình độ cao về kỹ thuật và nghệ thuật.
3. Khi định đô tại Thăng Long, vua Lý Thái Tổ đã xác định đây là nơi “ở giữa khu vực trời đất”, “vị trí giữa năm bắc đông tây”, “tiện hình thế nhìn sông dựa núi”, “chốn tụ hội trọng yếu của bốn phương” (Chiếu dời đô). Về mặt điều kiện tự nhiên, Thăng Long là trung tâm của vùng châu thổ sông Hồng, cái nôi của nền văn minh lúa nước của người Việt, là đầu mối của hệ thống giao thông đường thủy trong nước và quốc tế qua trục sông Hồng. Chính do vị thế “thắng địa” này và do công lao xây đắp của các vương triều, Thăng Long đã trở thành “kinh sư muôn đời” cho đến ngày nay. Chính vị thế này đã tạo điều kiện cho khu di sản biểu thị được sự tiếp xúc và giao lưu rộng rãi với thế giới bên ngoài. Trong khu di tích khảo cổ học, đã tìm thấy những di vật đến từ vùng Tây Á, từ Trung Hoa, Nhật Bản, Triều Tiên… Tác động quan trọng nhất của sự giao thoa văn hóa là sự tiếp nhận và dung hóa nhiều giá trị nhân văn của văn minh phương Đông từ hệ tư tưởng chính trị, tôn giáo, tín ngưỡng, đạo lý của khu vực Đông Nam Á, Đông Á như thuyết phong thủy, Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo, để làm giàu thêm bản sắc và giá trị di sản. Mô hình vương thành Đông Á thời chế độ quân chủ, mô hình kiến trúc quân sự Vauban châu Âu thời cận đại cũng được vận dụng sáng tạo xây dựng thành lũy tại khu di sản. Tất cả những giá trị mang ý nghĩa toàn cầu được tiếp nhận đó đều được sáng lọc, thích nghi với những điều kiện tự nhiên, cảnh quan địa lý, giá trị nội tại để tạo nên một hệ thống giá trị độc đáo biểu đạt qua sự tiến hóa của văn minh người Việt, qua quá trình xây dựng, bảo vệ một nhà nước độc lập. Khu di sản đã từng chứng kiến nhiều sự kiện trọng đại mang ý nghĩa toàn cầu, đặc biệt là cuộc đấu tranh thắng lợi của một nước thuộc địa chống chủ nghĩa thực dân, giành độc lập dân tộc, có tầm vóc và ảnh hưởng mạnh mẽ đến phong trào giải phóng dân tộc trên quy mô toàn thế giới.
Chính từ ba đặc điểm trên đây mà Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội không chỉ chung đúc và kết tinh những giá trị của văn hóa dân tộc mà còn mang những giá trị có ý nghĩa toàn cầu nổi bật, đáp ứng các tiêu chí (II), (III) và (VI) của di sản văn hóa thế giới. Vì vậy khu di sản đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia (28 - 12 - 2007), cấp quốc gia đặc biệt (12 - 8 - 2009) và gần đây được Ủy ban Di sản thế giới trong kỳ họp thứ 34 tại Brazil đã ghi vào Danh sách Di sản văn hóa thế giới ngày 31 - 7 - 2010 (tức ngày 1 - 8 - 2010 theo giờ Việt Nam).
