Khởi công xây dựng đền thờ Nguyễn Trãi - Nguyễn Thị Lộ ở Lệ Chi Viên
Nghe hồn Nguyễn Trãi phiêu diêu.
Tiếng gươm khua, tiếng thơ kêu xé lòng.
(Thơ Tố Hữu)
Xây dựng một ngôi đền ở Lệ Chi Viên, là điều mong ước của biết bao thế hệ những người dân, của các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu và tất cả những ai tâm huyết với cuộc đời và nỗi oan của ông bà Nguyễn Trãi - Nguyễn Thị Lộ. Nhà giáo Hoàng Đạo Chúc là một trong hàng triệu người tâm huyết đó. Cách đây 2 năm chính ông đã vận động tài trợ, tôn tạo ngôi đền thờ Nguyễn Trãi - Nguyễn Thị Lộ ở thôn Khuyến Lương, xã Trần Phú (nay thuộc quận Hoàng Mai, Hà Nội), ngôi đền đã được khánh thành vào tháng 4 năm 2004. Đây là nơi ghi dấu tích Nguyễn Trãi - Nguyễn Thị Lộ trong những ngày hai ông bà về mở trường dạy học, dạy đạo lý cho người dân vùng; là nơi đã được ghi dấu trong thơ Nguyễn Trãi "Góc thành Nam , lều một gian...". Việc trùng tu, tôn tạo đền Khuyến Lương (di tích còn lại chỉ còn là một ngôi miếu hoang đổ nát) có công lao lớn của nhà giáo Hoàng Đạo Chúc trong việc vận động các nhà hằng tâm, hằng sản tài trợ cho công trình.
Lần này, đoàn đại biểu Hà Nội về dự lễ khởi công xây dựng tỏ ra rất "hùng hậu", "khí thế", với 3 xe ôtô, trong đó có những nhà nghiên cứu tên tuổi như giáo sư Văn Tạo, nguyên Viện trưởng Viện sử học Việt Nam (năm nay, ông đã 81 tuổi), TS. Hán nôm học Mai Hồng, TS. Sử học Đinh Công Vĩ, nhà văn nhà báo Mai Thục, nhà ngoại cảm Đỗ Bá Hiệp... và một đội ngũ phóng viên các báo và Đài truyền hình. Anh hùng lao động, GS. Vũ Khiêu có việc bận không đi được đã có thư chào mừng. 9h, đoàn về tới thôn Đại Lai (xã Đại Lai, huyện Gia Bình, Bắc Ninh). Cán bộ chính quyền và nhân dân địa phương đã tề tựu đông đủ. Đoàn đại biểu tỉnh Hà Tây, Hưng Hà, Thái Bình quê hương bà Nguyễn Thị Lộ cũng về dự.
Đền thờ Nguyễn Trãi - Nguyễn Thị Lộ sẽ được xây dựng trên bãi đất hay còn gọi là Vườn Quan, nằm ven đê sông Đuống. Đây là một bãi đất trồng màu, nhưng xa xưa trong lịch sử, đây là một vườn vải lớn, rộng vài ba mẫu, có hàng ngàn cây vải cổ thụ. Tên sách vở là Lệ Chi Viên, tên dân gian gọi là vườn Trại Vải. Từ đây về Thăng Long, theo sông Đuống, thuyền chèo đi trong một ngày thì vừa độ đường. Vì vậy, thời Lê xây dựng Hành Cung, để mỗi lần vua chúa vi hành, từ Thăng Long hay từ Đông Bắc về thì dừng chân nghỉ lại nơi đây, để hôm sau đi tiếp. Chính nơi đây, trong một lần nghỉ lại như thế, vua Lê Thánh Tông đã đột ngột từ trần, để xảy ra oán oan cho gia đình Nguyễn Trãi. Xin ghi lại cụ thể những ngày đau thương đen tối đó:
- Ngày 27-7 Nhâm Tuất: Vua đi tuần về miền Đông và dự lễ duyệt binh ở thành Chí Linh.
- Ngày 2-8 Nhâm Tuất (tức 5-9-1442), vua Lê Thánh Tông sau khi dự lễ duyệt binh ở Chí Linh đã ghé thăm nhà Nguyễn Trãi ở Côn Sơn. Việc vua ghé thăm nhà là một vinh dự lớn đối với gia đình Nguyễn Trãi.
- Ngày 3-8: Vua từ giã Côn Sơn, lên thuyền trở về Kinh thành. Nguyễn Trãi cho người vợ yêu của mình là Nguyễn Thị Lộ theo hầu về Thăng Long. Bà Lộ lúc này đang làm Lễ nghi học sĩ (một chức nữ quan dạy văn hóa và nghi lễ cho cung nữ ở trong cung vua), trước đó bà ghé về thăm nhà, nay nhân chuyến đi của vua, bà theo đoàn tùy tùng trở về Kinh, nơi bà đang làm việc. Chiều ngày 3-8, đến hành cung Lệ Chi Viên, đoàn nghỉ lại qua đêm để hôm sau về Thăng Long.
- Đêm mồng 3, rạng 4 - 8: Vua đột ngột từ trần. Các quan lại theo hầu giấu kín tin vua mất. Ngày 6-8, về tới kinh thành mới phát tang, và vu cho Nguyễn Thị Lộ tội giết vua.
- Ngày 8-8: Nguyễn Trãi được tin vua mất, rời Côn Sơn về Kinh chịu tang thì bị bắt bỏ ngục.
- Ngày 16-8 (tức 19-9-1442), 8 ngày sau khi bị bắt, Nguyễn Trãi bị hành hình cùng cả ba họ.
Nguyên văn "Đại Việt sử ký toàn thư" ghi: "Ngày 16, giết Hành khiển Nguyễn Trãi và vợ là Nguyễn Thị Lộ, bắt tội đến 3 họ. Trước đây Nguyễn Thị Lộ ra vào cung cấm, Thái Tông rất ưa, liền cợt nhả với thị. Đến đây vua đi tuần về miền Đông, đến chơi nhà Trãi rồi bị bạo bệnh mà mất nên Trãi bị tội ấy".
Đây là một vụ án oan khốc nhất, mờ ám nhất trong lịch sử Việt Nam, bởi Lê Thánh Tông là một ông vua, lúc ấy mới 20 tuổi. Bà Nguyễn Thị Lộ là một nhà giáo, đạo cao đức trọng, đã ngoài 50 tuổi, vua thiếu gì cung tần mỹ nữ tuổi 18, 20 mà lại đi "yêu"và "cợt nhả" với người phụ nữ đã đáng tuổi bà, tuổi mẹ mình? Nhưng dù sao thì vụ án cũng đã được thực thi. Nguyễn Trãi bị hành hình đến 3 họ. Có tài liệu ghi vụ án đó, số người bị giết hại lên đến 674 người.
Trải qua gần 600 năm, vườn vải âm u ngày xưa, nơi chứa đựng vụ án oan lớn nhất lịch sử nay không còn gì. Trước mắt khách thập phương chỉ còn là một đám ruộng trồng màu. Một ngôi miếu nhỏ đề 3 chữ "Lệ Chi Viên" ghi dấu tích vườn vải ngày xưa.
Xây dựng đền thờ Nguyễn Trãi - Nguyễn thị Lộ ở Lệ Chi Viên là ước mơ, là khát vọng ấp ủ từ lâu. "Xây dựng đền thờ Nguyễn Trãi - Nguyễn Thị Lộ ở Lệ Chi Viên là tôn vinh giá trị văn hóa, tôn vinh giá trị nhân văn; là lấy nước sông Hồng, sông Đuống hòa lệ của chúng ta mà tẩy oan cho 2 ông bà". (Trích bài phát biểu của ông Hoàng Đạo Chúc đọc tại lễ khởi công). Trước đó, ngày 30-5-2006, theo tờ trình của địa phương, Chủ tịch UBNN tỉnh Bắc Ninh đã ký quyết định cho phép xây dựng đền Lệ Chi Viên tại Vườn Quan, với diện tích xây dựng 3 ha. Quy mô xây dựng gồm có đền chính thờ Nguyễn Trãi - Nguyễn Thị Lộ. Phía trước là nhà khách để đón khách thập phương về hành lễ. Trong khuôn viên đền sẽ có hồ nước và tượng đài của 2 ông bà. Phủ kín toàn bộ khuôn viên sẽ là những cây vải, gợi lại không gian vườn Trại Vải ngày xưa.
Dự kiến toàn bộ chi phí cho công trình khoảng 10 tỷ đồng, do các nhà hằng tâm, hằng sản trong nước tài trợ và nhân dân địa phương đóng góp. Sau lễ khởi công, các vị lãnh đạo, các già làng đạo cao đức trọng ở địa phương, các nhà nghiên cứu tên tuổi đã bổ nhát cuốc động thổ để xây dựng công trình.
Trong tương lai, đây sẽ là một ngôi đền đẹp, một công trình mang ý nghĩa sâu sắc và là một địa chỉ du lịch văn hóa - tâm linh hấp dẫn của nhân dân cả nước.
