Khế cũng là vị thuốc
Tên khoa học của cây khế là:
Averrhoa carambola L.họ chua me đất hay me đất (oxalidaceae).Tuy vậy, Hutchinson lại tách nó ra thành một họ riêng averrhoaceae.
Cây khế có hai loài:
- Averrhoa carambolaL. (quả chia thành 5 múi).
- Averrhoa bilimbiL. (rãnh giữa các múi nông).
Tên chi averrhoađặt từ averrhoes, là tên một thầy thuốc và triết gia Ả Rập của thế kỷ XII, người đầu tiên phát hiện cây khế là một dược liệu chữa được nhiều bệnh.
Loài khế Averrhoa CarambolaL.
Còn gọi là khế, khế ta, khế cơm, khế chua, khế giang - ngũ lăng tử, ngũ liêm tử - dương đào - carambola, carambolier.Vì quả khế có 5 cạnh nên người ta gọi là ngũ liêm.
Cây gỗ to, cao 4 - 5 m, lá mọc so le, kép lông chim lẻ, dài 11 - 17 cm; 3 - 5 đôi lá chét nguyên, dạng màng cứng, trái xoan, có mũi nhọn, màu lục ở mặt dưới; những cái trên dài tới 8,5 cm rộng 3,5 cm. Hoa màu hồng hay tím, mọc thành chùm xim dài 3 - 7 cm ở kẽ lá. Quả mọng, thuôn, màu vàng, nạc, có 5 góc lồi, không nứt ra, ăn rất ngon.
Theo “Thành phần dinh dưỡng thức ăn Việt Nam” của Nhà xuất bản y học 1995, thì thành phần hóa học của quả khế: nước 93,5 g; protein 0,6 g; glucid 3,1 g; cenlluloza 2,6 g; tro 0,2 g; Na 2 mg; K 181 mg; Ca 10 mg; P 8 mg; sắt 0,9 mg; beta-caroten 160 microgram; B1 0,05 mg; B2 0,04 mg; PP: 0,4 mg; C: 30 mg. Hàm lượng acid oxalic là 1%.
Công dụng:
Chữa lở sơn (sơn ăn): Lá khế 20 g hay hơn, giã nhỏ đắp lên hay nấu nước uống hoặc tắm. Có thể đắp bằng nước quả giã.
Kết hợp với một chất oxy hóa mạnh (KMnO4...), quả dùng để giặt những vết rỉ sắt, vết mực trên quần áo và để rửa các dụng cụ bằng kim loại.
Ngoài các công dụng đặc biệt kể trên, công dụng của từng bộ phận của cây khế như sau:
Lá cây khế trị:
- Ho suyễn trẻ em:Lấy 20 g lá khế, rửa sạch, nấu nước uống làm 2 lần trong ngày, mỗi lần nửa chén nhỏ.
- Dị ứng, mẩn ngứa:Lấy lá khế giã nát bôi, xoa và uống nước sắc vỏ núc nác (16 g).
- Lở loét:Nấu nước tắm với lá khế, lá thanh hao, lá long não và lá thông.
- Ngộ độc nấm, rắn cắn:lấy lá khế 20 g, lá hoặc quả đậu ván đỏ 20 g, lá lốt 10 g, có hoa càng tốt. Dùng tươi cho vào cối sạch, giã nát, hòa với 200 ml nước đun sôi để nguội, chắt lấy nước uống làm một lần. Có thể dùng lá khô (liều lượng bằng 1/2 hoặc 1/3 liều lá tươi) sao qua cho thơm, sắc uống. Thêm đường cho thật ngọt. Nếu mới bị ngộ độc chỉ uống 2 - 3 lần là khỏi.
- Cảm nắng:Lấy 20 g lá khế tươi giã cùng với lá chanh 10 g lấy nước uống.
- Phòng ngừa bệnh sốt xuất huyết trong thời gian có dịch:Hàng ngày uống nước sắc lá khế 16 g với lá dâu 12 g, sắn dây 12 g, lá tre 12 g, mã đề 12 g, sinh địa 12 g.
Hoa khế trị:
- Chứng ho khan, ho có đờm, kiết lỵ:Lấy hoa khế (12 g) tẩm nước gừng rồi sao, sắc uống.
- Sốt cao, kinh giật ở trẻ em:Hoa khế 8 g, hoa kim ngân 8 g, lá dành dành 8 g, cỏ nhọ nồi 8 g, cam thảo 4 g, bạc hà 4 g, tán bột, mỗi lần uống 4 g.
Quả khế trị:
- Chống bệnh Scorbut và chữa ngộ độc:Uống nước ép quả khế.
- Tiểu không thông:Dùng 7 quả khế, cắt mỗi quả lấy một miếng khoảng 1/3 phía gần cuống để vào một bát nước, sắc còn nửa bát. Uống lúc nóng. Đồng thời lấy một quả khế và một củ tỏi giã nát đắp vào rốn (Tuệ Tĩnh - Nam dược thần hiệu).
- Thúc sởi, làm sởi chóng mọc và mọc đều:Lấy quả khế phơi khô 20 g, canh châu 20 g, sao vàng hạ thổ, sắc uống làm 2 lần trong ngày (kinh nghiệm của Tổng hội y học Hà Tây).
- Phụ nữ sau khi sanh:Dùng nước sắc quả khế 20 g với vỏ cây hồng bì 30 g, rễ sử quân 20 g uống rất tốt.
- Vết thương, mụn nhọt, lở loét:Nấu nước quả khế dùng ngoài để rửa.
Hạt khế: Chữa đẻ khó, sót nhau, lấy 9 hạt khế phơi khô, nhai nuốt nước.
Vỏ cây khế trị:Ho lâu ngày, viêm họng, viêm amiđan, lấy vỏ cây khế cạo hết lớp mốc và vỏ xanh bên ngoài, thái nhỏ, sao vàng, lấy 20 g sắc với vỏ cây đơn châu chấu 8 - 12 g, uống.
Tầm gửi cây khế trị:
- Gãy xương:Lấy tầm gửi cây khế giã nhỏ trộn với nước vo gạo nướng rồi đắp vào chỗ gãy xương.
- Ho gà, sốt rét:Sao vàng tầm gửi cây khế, sắc uống.
- Ho và hen trẻ em:Dùng tầm gửi cây khế phối hợp với tầm gửi cây ruối, rau má. Mỗi thứ 20 g, bạc hà, lá hẹ mỗi thứ 10 g. Sắc đặc, thêm mật ong cho đủ ngọt, uống.
Loài khế Averrhoa BilimbiL.
Khế tàu, bilimbi. Cây gỗ nhỏ, cao 5 - 10 m. Lá kép gồm 21 - 45 lá chét tròn, dài, thon, có ít lông ở mặt dưới; cuống phụ rất ngắn. Cụm hoa hình cờ ở thân hay nhánh già, cứng, có đốt. Hoa màu đỏ đậm, dài 5 - 7 mm, mới đầu nở cánh hoa vàng, 5 nhị dài, 5 nhị ngắn. Bầu 5 vòi nhụy. Quả mọng hình trụ dài 5 - 10 cm, có cạnh tù, màu xanh vàng và trong suốt khi chín. Nạc rất chua, ra hoa quanh năm.
Loài này được trồng rải rác ở một số tỉnh đồng bằng sông Cửu Long. Quả chứa 42,2% dịch có độ pH 4 - 4,7. Quả làm se, lợi tiêu hóa, làm lạnh. Nạc rất chua, khó ăn tươi. Quả dùng trị trĩ và bệnh scorbut do thiếu vitamin C.
