Khắp, coọi giao duyên của người Tày vùng sông Chảy
Hát khắp khi lên giọng ứ ơi ngân dài rồi bắt vào lời hát luôn. Còn hát coọi thì ứ ơi ứ hợi lên xuống đủ độ ba nhịp mới bắt vào lời hát. Lời hát được chắt lọc hình thành trong lao động sản xuất, mượn hình ảnh hoa lá, ánh trăng, sông suối, (các loại hoa như hoa mạ, hoa bưởi, hoa phặc phiền…); chim (chim én, chim khảm khắc)… Lời hát là mượn cỏ cây hoa lá để gửi tình gửi cảnh vào đó, diễn tả nỗi nhớ bạn, lúc buồn da diết, lúc vui náo nức như tiếng vọng của núi non, chim khảm khắc lẻ bạn, tâm tình với người mình thương nhớ. Các cụ kể về thời trai trẻ của mình đã hát đối đáp thâu đêm không biết mệt, đến đêm thứ ba phải có bài hát "gọi vía" quay về, nếu không hồn vía theo nhau xuống Long cung không có loại thuốc nào cứu chữa nổi.
Trong hát khắp, coọi giao duyên, người con gái bao giờ cũng kiệm lời hơn. Đợi bên trai lên giọng đến đôi lần, bên gái cảm thấy "lọt tai" tương xứng mới lên tiếng.
Trước ngổn ngang đường vào xóm ngõ, bên trai có người lên tiếng:
"Con đường ba mươi ngả/ Bản người chín mươi lối/ Ba mươi lối về vòng/ Chín mươi lối về chụm/ Chỉ đường anh thăm bản thăm mường em ơi…".
Thấy bạn gái đang cầm đon mạ cấy ở ruộng, người con trai hát:
"Em ơi, bó mạ bao nhiêu nhánh/ Để anh chung một nhánh được không?".
Hoặc thấy bạn gái nón đội đầu:
"Em ơi! nón cọ hay nón bạc/ Nón này đội hai người được không/ Đội được cho anh chung lối bước".
Bên trai cứ thế tiếp tục hát. Khi thấy không cất lời đáp lại là không nên thì người con gái mới lên tiếng:
"Ơn anh ở khác bản lại thăm/ Ơn người từ khác mường mới đến/ Lời hay em không cho rơi giát/ Lời ngọt em không để rơi bùn/ Em đem vào hòm bạc em khóa/ Hôm nào về nhà chồng mới mở…".
Muốn dừng lại bản để hát tiếp khi chiều đã buông xuống:
"Anh bước đến đầu bản chiều tà/ Tayáo vẫy mặt trời không lại/ Mặt trời đã vội vã về tây…/ Thân anh người cách xứ hỏi han/ Ơn chủ có lòng thương thân thiết/ Cho chúng tôi nghỉ trọ được không?".
Người con gái khiêm tốn mời khách đến nhà mình:
"Nhà em cột sa nhân/ Dựng dỏng dẻnh bên đường/ Giát nhà bằng cây nứa/ Không chê dặm là ở anh ơi".
Đây mới là đoạn dọn đường, những lời ướm hỏi được người con gái đáp lại, mời tới chơi nhà . Cứ thế họ đối đáp nhau: lượn mời, mừng bản, mừng nhà, mừng cây đa, bến nước, mừng cánh đồng, ao cá, cây cau, vườn trầu, thăm hỏi cha mẹ, xin trầu, mời trầu. Họ hát đối nhau về hoa, nam than nữ ước, du xuân xuống chơi Long cung rồi hát rủ nhau lên, xem số, chơi chim én, hát biệt bạn chia tay. Hát một đêm không hết, hát tiếp đêm sau. Bài hát liên quan tới những trang "Khảm hải" (vượt biển) đã có ở vùng này. Những bài khắp, coọi cũng rủ nhau lên thuyền dạo cảnh biển hồ:
"…Em xin mừng bến sông vực thẳm/ Bè mảng người nhộn nhịp lại qua/ Thuyền nhỏ đánh cá nơi sông biển/ Thuyền to chở vòng xuyến bạc vàng…/ Tiền bạc không có qua với bạn/ Một thân mình vò võ tương tư…".
Tất nhiên là dịp bạn trai mời bạn gái bước xuống thuyền cùng dạo cảnh:
"Mời em ngồi mảng bióoc cho an/ Mời em tựa thuyền hoa cho vững/ Hai ta cùng dạo chốn cảnh tiên…".
Sau cuộc dạo chơi đó, khi đã đỗ bến bờ, người con gái hát trả ơn:
"Ơn anh chèo mảng bióoc được an/ Ơn anh đưa thuyền hoa giúp noọng/ Mười lần ơn xin trả ơn người/ Có bạc em trả anh đầy rá/ Có ngựa em thưởng anh cả yên/ Có lụa em trả anh cả thước/ Chẳng có bạc em thưởng lời cho quan/ Chẳng có ngựa em thưởng tiếng cho người/ Cầu mong anh sớm nên gia thất/ Nguyện cho người nhà cửa giàu sang…".
Ngày tháng qua đi, những lần hát giao duyên đã dệt nên chồng vợ. Cũng có những đôi yêu nhau mà chẳng lấy được nhau, họ đã hát lời biệt bạn:
"Ngọn diễn tiếng vàng anh thỏ thẻ/ Thương nhau rồi chẳng được thành đôi/ Em về còn mười đôi chín bạn/ Anh về là vò võ một thân/ Cất lời xin được nói cùng em/ Giờ này mình còn hát với nhau/ Lát nữa hai hồn đâu cách biệt/ Tựa như chim ăn trái lìa tổ/ Xa nhau biết bao giờ gặp lại/ Giống như bụt nơi chùa bỏ hương/ Xa em bao tháng ngày thấy mặt/ Xa anh về khác xứ hãy thương/ Giờ em lập gia đình khác bản/ Mỗi tối em buông màn vào ngủ/ Em hãy sắp thêm gối cho anh/ Vía anh luôn bên mình kết bạn/ Ngộ nhỡ anh mơ thấy cũng nên/ Bữa ăn đặt xuống mâm hai đũa/ Trầu cau đặt vào nơi hẹn ước/ Vía anh luôn bên bạn với nàng/ Anh nhắn em đường xa nhớ nhé!".
Rất tiếc là những sưu tầm có hệ thống đang nằm "kín" trong đầu của những nhà sưu tầm như cụ Nguyễn Thự (An Phú - Lục Yên), của những người hát thuần thục như cụ Hoàng Nừng (tuổi đã 72), của những người hát đang sung sức như Hoàng Bình Ngự, Mai Hồng Chắn (Lục Yên), rồi các bà các cụ cao tuổi khi được "khởi xướng" chỉ nhớ được một số bài, hát được một số đoạn. Một số trong lớp trẻ biết hay muốn hát nhưng chẳng ai dám đứng ra chỉ bảo. Có lẽ đã đến lúc việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc Tày nói chung và dân tộc Tày vùng sông Chảy nói riêng cần được các cấp quan tâm và nó phải trở thành chương trình thực hiện cụ thể.
Nguồn: hoidantoc.org.vn, 13/11/2006
