Đổi mới công tác phổ biến kiến thức KH&CN: Từ truyền thông một chiều đến hệ sinh thái tri thức mở

Thực trạng hoạt động phổ biến kiến thức của các tổ chức KH&CN

Liên hiệp Hội Việt Nam (LHHVN) có 570 tổ chức KH&CN trực thuộc, đa số hoạt động theo cơ chế tự chủ. Trong giai đoạn 2021 - 2024, các đơn vị đã tổ chức 148 hội nghị khoa học và 364 hội thảo khoa học. Bên cạnh đó, các tổ chức KH&CN đã triển khai các chiến dịch, mô hình truyền thông và phổ biến kiến thức thông qua các tổ chức cộng đồng mang lại hiệu quả cao. Trong giai đoạn 2021 - 2024, các tổ chức đã có 106.977 số lượng tờ rơi, pano, khẩu hiệu, áp phích phục vụ công tác giáo dục, tuyên truyền; 148 chiến dịch truyền thông nhằm bảo tồn Đa dạng sinh học; 146 mô hình bảo tồn Đa dạng sinh học được các tổ chức KH&CN trực thuộc triển khai...

TS. Lê Công Lương - nguyên Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng ban KH và HTQT LHHVN

Tuy nhiên, theo TS. Lê Công Lương - nguyên Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng ban KH và HTQT LHHVN, hoạt động truyền thông, phổ biến kiến thức của các tổ chức KH&CN trực thuộc LHHVN vẫn thiếu đồng bộ, nội dung, hình thức truyền thông còn đơn điệu, chưa hấp dẫn; chưa khai thác hiệu quả công nghệ thông tin và các nền tảng truyền thông số, chưa chú trọng vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng… Nguyên nhân do thiếu nguồn lực cho công tác truyền thông, thiếu sự phối hợp và kết nối giữa các bên liên quan, khó khăn trong việc tạo ra nội dung khoa học hấp dẫn.

Về giải pháp, TS. Lê Công Lương cho rằng,  cần tiếp tục đóng vai trò cầu nối của LHHVN giữa Nhà nước - doanh nghiệp - các tổ chức KH&CN, hỗ trợ kết nối nguồn lực, chia sẻ thông tin và kinh nghiệm, đồng thời đẩy mạnh công tác tư vấn phản biện chính sách liên quan đến xã hội hóa KH&CN; Phát triển các mô hình hợp tác công - tư (PPP) trong phổ biến kiến thức và chuyển giao KH&CN, đặc biệt trong các lĩnh vực phục vụ phát triển nông thôn mới, bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, chuyển đổi số và phát triển xanh… Xây dựng cơ sở dữ liệu và mạng lưới hợp tác chuyên gia, kết nối các đơn vị KH&CN, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội, hình thành hệ sinh thái chia sẻ tri thức mở…

TS. Đặng Vũ Cảnh Linh -Viện Đào tạo và bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu khoa học (Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam)

Xây dựng hệ sinh thái kết nối tri thức toàn diện và bền vững

Theo TS. Đặng Vũ Cảnh Linh - Viện Đào tạo và bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu khoa học (Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam), một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là khoảng cách giữa nghiên cứu khoa học và ứng dụng thực tiễn. Theo thống kê của Bộ Khoa học và Công nghệ, chỉ khoảng 15 - 20% các kết quả nghiên cứu khoa học được chuyển giao và ứng dụng vào sản xuất kinh doanh. Nguyên nhân của tình trạng này không chỉ nằm ở chất lượng nghiên cứu hay năng lực tiếp nhận công nghệ của doanh nghiệp, mà còn ở sự thiếu kết nối, thiếu thông tin và thiếu các cơ chế trung gian hiệu quả. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, không biết đâu là nguồn tri thức, công nghệ phù hợp với nhu cầu của mình, trong khi các nhà khoa học cũng khó tiếp cận với các bài toán thực tiễn từ sản xuất kinh doanh.

Chính trong bối cảnh này, công tác phổ biến kiến thức KH&CN trở thành nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược. Phổ biến kiến thức KH&CN không đơn thuần là việc truyền đạt thông tin một chiều mà là quá trình tạo ra sự tương tác hai chiều, xây dựng cầu nối giữa thế giới tri thức với thế giới thực tiễn, giúp các thành tựu khoa học được hiểu, được tiếp cận và cuối cùng là được ứng dụng vào sản xuất kinh doanh, góp phần tạo ra giá trị kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Cần chuyển từ tổ chức các hoạt động kết nối mang tính sự kiện sang xây dựng một hệ sinh thái kết nối toàn diện, trong đó các bên liên quan có thể tương tác thường xuyên, bền vững. Công tác phổ biến kiến thức cần chuyển từ phương thức truyền thống, một chiều sang mô hình tương tác, dựa trên nhu cầu thực tế.

LHHVN và các tổ chức KH&CN trực thuộc cần tiến hành nghiên cứu, khảo sát để phân loại chi tiết nhu cầu công nghệ của các nhóm doanh nghiệp theo ngành nghề, quy mô, vùng miền và giai đoạn phát triển. Dựa trên đó, xây dựng các chương trình phổ biến kiến thức được cá nhân hóa, với nội dung cụ thể, sát thực tế. Ví dụ, đối với doanh nghiệp chế biến nông sản, nội dung nên tập trung vào công nghệ bảo quản, chế biến, đóng gói và truy xuất nguồn gốc; đối với doanh nghiệp sản xuất cơ khí, tập trung vào công nghệ tự động hóa, robot và quản lý chuỗi cung ứng”.

Để phát huy nguồn lực từ xã hội hoá thực hiện phổ biến kiến thức và chuyển giao khoa học công nghệ hiệu quả LHHVN cần chuyển từ tổ chức các hoạt động kết nối mang tính sự kiện sang xây dựng một hệ sinh thái kết nối toàn diện, trong đó các bên liên quan có thể tương tác thường xuyên, bền vững, trọng tâm là phát triển nền tảng số thông minh, đóng vai trò là trung tâm kết nối cung - cầu về KH&CN. Nền tảng này cần được thiết kế với giao diện thân thiện, dễ sử dụng, có các chức năng kết nối thông minh dựa trên trí tuệ nhân tạo. Nền tảng cần tích hợp với các hệ thống quản lý quan hệ khách hàng để theo dõi toàn bộ quá trình từ khi có nhu cầu đến khi hoàn thành hợp tác, từ đó có thể đánh giá hiệu quả và cải tiến liên tục.

Bên cạnh nền tảng số, LHHVN nên thành lập các trung tâm đổi mới sáng tạo tại các vùng kinh tế trọng điểm như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng. Các trung tâm này không chỉ là không gian vật lý để các bên gặp gỡ mà còn là nơi cung cấp các dịch vụ hỗ trợ toàn diện như tư vấn chuyên sâu, thử nghiệm công nghệ, đào tạo và ươm tạo dự án. Trung tâm cần được trang bị phòng thí nghiệm, xưởng thực hành và các thiết bị hiện đại, có đội ngũ quản lý chuyên nghiệp và mạng lưới chuyên gia sẵn sàng hỗ trợ.

Ngoài ra, để tạo sự liên kết giữa các thành viên trong hệ sinh thái, theo TS Đặng Vũ Cảnh Linh, LHHVN nên nghiên cứu, phát triển chương trình “Đại sứ công nghệ” với đội ngũ gồm các chuyên gia có kinh nghiệm làm việc trong cả lĩnh vực học thuật và doanh nghiệp. Những đại sứ này sẽ đóng vai trò như những người dịch thuật văn hóa, giúp cầu nối giữa hai thế giới có ngôn ngữ và cách tiếp cận khác nhau. Họ cần được đào tạo về kỹ năng tư vấn, kỹ năng đàm phán và hiểu biết về chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, để có thể đồng hành hiệu quả với các dự án hợp tác…