Hợp tác chuyên gia Việt Nam - Châu Phi: Thách thức và triển vọng

1. Tình hình hợp tác chuyên gia Việt Nam - châu Phi

a. Tình hình hợp tác chuyên gia trong lĩnh vực y tế

Là lục địa nghèo nhất thế giới nên người dân châu Phi ít có điều kiện được chăm sóc y tế, nghèo nàn và dịch bệnh luôn song hành trong cuộc sống của họ. Việc cải thiện và hỗ trợ các dịch vụ y tế là rất cần thiết đối với châu lục này ngay sau khi giành được độc lập. Chính vì vậy, bằng việc làm thiết thực chính phủ Việt Nam đã gửi một số chuyên gia y tế sang châu Phi làm việc, hỗ trợ người dân châu Phi trong việc phòng bệnh, chữa bệnh, sản xuất cây thuốc... ngay từ những năm 1960, khắc phục khó khăn về y tế sau chiến tranh. Tuy nhiên, hợp tác trao đổi chuyên gia y tế giữa Việt Nam và châu Phi thực sự phát triển mạnh bắt đầu từ năm 1981 với Hiệp định hợp tác trao đổi chuyên gia đặc biệt đầu tiên được ký giữa Việt Nam và nước Cộng hòa Angôla (có khoảng hơn 200 chuyên gia y tế được gửi sang Angôla làm việc trong thời điểm này). Gọi là đặc biệt bởi hiệp định này được ký kết trên cơ sở Hiệp định Hợp tác Kinh tế và Khoa học Kỹ thuật được chính phủ hai bên ký năm 1978, theo đó các chuyên gia Việt Nam sang Angôla được đảm bảo ưu đãi để làm việc một cách hiệu quả nhất. Tiếp đó, đến tháng 10 năm 1981, chính phủ Việt Nam và chính phủ Cộng hòa Môdămbích ký Nghị định thư về điều kiện chung và tài chính đối với việc cử chuyên gia, tháng 3 năm 1983 ký với chính phủ Cộng hòa Côngô, năm 1987 ký với Bộ Y tế Yêmen hợp đồng cung cấp chuyên gia và kỹ thuật viên cho nước Cộng hòa Yêmen... Như vậy, thập niên 1980 là mốc thời gian đỉnh cao của hợp tác trao đổi chuyên gia y tế giữa Việt Nam và châu Phi với gần 1000 lượt người.

Tuy nhiên, bước sang những năm đầu thập kỷ 1990, các nước châu Phi gặp nhiều khó khăn về chính trị, xã hội và kinh tế nên đã giảm dần việc tiếp nhận chuyên gia y tế Việt Nam . Giai đoạn 1990 - 1991, các chuyên gia y tế Việt Nam tại Môdămbích và Cộng hòa Côngô đã rút dần về nước. Từ cuối năm 1993 do lực lượng Hồi giáo cực đoan khủng bố người nước ngoài diễn ra tại Angiêri nên Việt Nam đã tạm dừng việc cử chuyên gia mới sang Angiêri công tác. Tại Yêmen và Angôla do có nội chiến nên các chuyên gia Việt Nam cũng rút dần về nước. Giai đoạn này, số lượng chuyên gia y tế Việt Nam ở lại châu Phi chỉ còn khoảng hơn 100 người.

Bước sang cuối những năm 1990, đầu những năm 2000, tình hình kinh tế - xã hội các nước châu Phi dần ổn định, bắt đầu có dấu hiệu khả quan nên có nhu cầu tiếp nhận chuyên gia y tế Việt Nam với số lượng lớn hơn trước, đồng thời có nhu cầu tiếp nhận trở lại (đối với những nước trước đây đã tạm dừng tiếp nhận). Thị trường truyền thống tiếp nhận chuyên gia và lao động y tế tại các nước châu Phi nhộn nhịp trở lại. Tại Angôla, sau khi nội chiến chấm dứt vào năm 2001, với việc tập trung phát triển kinh tế, củng cố và phát triển mạng lưới y tế trong cả nước nên có nhu cầu tiếp nhận nhiều bác sỹ và nhân viên y tế nước ngoài, trong đó ưu tiên hàng đầu hợp tác với Việt Nam. Giai đoạn 2003 -2004, đáp ứng nhu cầu của chính phủ Angôla, Bộ Y tế Việt Nam đã tích cực tuyển chọn, đào tạo và cử nhiều giáo sư, bác sỹ, y tá có trình độ chuyên môn và ngoại ngữ tốt sang Angôla làm việc. Tính đến quí I năm 2007, Việt Nam đã gửi khoảng 250 chuyên gia y tế sang làm việc tại Angôla, ngang bằng với thời kỳ đỉnh cao nhất trước đây tại Angôla vào những năm 1980.

Như vậy, kể từ khi Việt Nam ký các hiệp định khung về việc cử và tiếp nhận chuyên gia với các nước châu Phi, Bộ Y tế đã cử được hơn 7000 lượt chuyên gia y tế gồm các giáo sư, bác sỹ, dược sỹ, kỹ sư, y tá, kỹ thuật viên y tế sang châu Phi cộng tác trên tất cả các lĩnh vực: phòng bệnh và chữa bệnh, giảng dạy trong các trường đại học Y và Dược, nghiên cứu và sản xuất cây thuốc, sửa chữa vận hành các máy móc và thiết bị trong ngành y tế...Trong đó, Angôla gần 4000 lượt, Angiêri 2000 lượt, Yêmen, Mô dăm bích và Cộng hòa Côngô mỗi nước trên dưới 100 lượt chuyên gia y tế. Ngoài hình thức cử chuyên gia y tế đi làm việc theo các hiệp định, thỏa thuận của chính phủ, trong giai đoạn 1980- 1990 Việt Nam còn cử hàng trăm chuyên gia y tế đi làm cho Tổ chức Người tình nguyện của Liên hiệp quốc (UNV) tại Sat, Buôckina Phaxô, Ghinê, Gibuti, Xiêra Lêôn, Bôtxoana, Nam Yêmen.

Hiện nay, tình hình y tế tại các nước châu Phi vẫn còn gặp nhiều nan giải bởi dịch bệnh tràn lan khắp nơi, chính phủ các nước châu Phi vẫn mong muốn mở rộng và đẩy mạnh hơn nữa hợp tác trao đổi chuyên gia y tế với Việt Nam. Tại Angiêri, do nhu cầu lớn nên chính phủ Angiêri đã nhiều lần đề nghị Việt Nam cử đội ngũ chuyên gia mới thuộc các chuyên khoa như: phẫu thuật thần kinh, sọ não, phẫu thuật tim, lồng ngực.... sang công tác nhưng vì còn một số vướng mắc về thủ tục lương, mặt khác các chuyên khoa này ở Việt Nam vẫn còn thiếu nhiều bác sĩ nên Việt Nam chưa thể cử chuyên gia đi được. Đối với các nước châu Phi khác như Môdămbích, Cộng hòa Côngô, Namibia... cũng đang có nhu cầu tiếp nhận trở lại chuyên gia y tế của Việt Nam . Tuy nhiên, do một số vướng mắc giữa hai bên nên chính phủ Việt Nam vẫn chưa gửi được các chuyên gia sang châu Phi theo nhu cầu hợp tác. Để thực hiện được điều này, chính phủ hai bên cần nhanh chóng thống nhất để sớm ký các hiệp đính, nghị định thư và một số thỏa thuận khác nhằm đẩy nhanh, đẩy mạnh hợp tác chuyên gia y tế giữa hai bên.

b. Tình hình hợp tác chuyên gia trong lĩnh vực giáo dục

Song song với nhu cầu phát triển mạng lưới y tế trên toàn châu lục, giáo dục cũng là chính sách hàng đầu của chính phủ các nước châu Phi nhằm đưa lục địa thoát ra khỏi nghèo nàn và lạc hậu. Với nền tảng truyền thống từ những năm đầu thế kỷ XX, khi Việt Nam gửi các chuyên gia y tế, giáo dục sang châu Phi hỗ trợ phát triển. Cho đến nay, "Nền giáo dục của các nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam đã thực hiện thành công trong các điều kiện phát triển giáo dục và kinh tế khác nhau. Do đó các nước châu Phi đã chọn Việt Nam để trao đổi kinh nghiệm và học hỏi quá trình cải cách giáodục". Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, tính từ năm 1981 đến nay, Việt Nam đã cử 3000 lượt chuyên gia giáo dục sang giảng dạy ở hơn 20 nước châu Phi, từ các cấp trung học phổ thông đến đại học và trên đại học, từ các ngành khoa học cơ bản (toán, lý, hoá, sinh...) đến các ngành khoa học kỹ thuật (cơ khí, xây dựng, luyện kim, nông nghiệp, điện, điện tủ, hoá kỹ thuật...), các ngành khoa học xã hội, kinh tế tài chính, các ngành nghề âm nhạc, y tế và dạy tiếng Việt. Trong đó Angiêri, Angôla, Cộng hòa Côngô, Mađagaxca, Môdămbích là những quốc gia dẫn đầu trong hợp tác chuyên gia giáo dục giữa Việt Nam và châu Phi.

Cũng như hợp tác chuyên gia nói chung giữa Việt Nam và châu Phi, hợp tác trao đổi chuyên gia giáo dục giữa hai bên bắt đầu phát triển mạnh vào đầu những năm 1980. Trong giai đoạn này, Việt Nam đã gửi đi khoảng hơn 1000 chuyên gia giáo dục sang các nước Angiêri, Angôla, Cộng hòa Côngô, Mađagaxca, Môdămbích... Bước sang đầu những năm 1990, tình hình kinh tế xã hội ở các nước châu Phi có nhiều biến động do nội chiến, nên hợp tác giữa hai bên bị gián đoạn, những đoàn chuyên gia đang nhiệm kỳ phải rút về nước gần hết, những đoàn mới không thể thực hiện được. Cho đến cuối những năm 1990, đầu năm 2000, châu Phi bước vào thời kỳ ổn định để phát triển kinh tế -xã hội, đầu tư nhiều hơn cho phát triển giáo dục. Do vậy, tình hình hợp tác trao đổi chuyên gia giáo dục Việt Nam -châu Phi bắt đầu khởi động trở lại, sâu và rộng hơn thông qua các cuộc hội thảo, các chuyến khảo sát tìm hiểu nhiều hơn về nền giáo dục và chính sách giáo dục của nhau để tìm hướng đi cho giáo dục của mình. Cho đến nay, Việt Nam đã gửi khoảng 2700 lượt chuyên gia giáo dục sang làm việc tại châu Phi. Hợp tác chuyên gia giáo dục giữa Việt Nam và châu Phi đã và đang rút ngắn khoảng cách địa lý, góp phần củng cố tình hữu nghị và chia sẻ khó khăn với các nước bạn. Sự hợp tác này còn tạo đà thúc đẩy sự nghiệp giáo dục, nâng cao chuyên môn của các chuyên gia ở cả hai bên, góp phần thiết thực cho sự phát triển chung, đẩy lùi đói nghèo, từng bước xây dựng đội ngũ cán bộ có trình độ tay nghề cao, phù hợp với xu thế hiện tại, xu thế của thời đại khoa học kỹ thuật và công nghệ thông tin ở châu Phi.

c. Tình hình hợp tác chuyên gia trong lĩnh vực nông nghiệp

Cũng như hợp tác trao đổi chuyên gia y tế và giáo dục, hợp tác trao đổi chuyên gia nông nghiệp Việt Nam -châu Phi cũng được bắt đầu thực hiện từ những năm 60 thế kỷ XX bằng việc Việt Nam gửi các chuyên gia nông nghiệp sang hướng dẫn người dân châu Phi trồng lúa, hoa màu, chăn nuôi tiểu gia súc để cải thiện đời sống. Những năm qua, châu Phi đã đón nhận hàng nghìn lượt chuyên gia nông nghiệp Việt Nam sang hỗ trợ và trao đổi kinh nghiệm phát triển sản xuất nông nghiệp (chuyên gia, kỹ thuật viên nông nghiệp chiếm số lượng lớn nhất so với lĩnh vực y tế giáo dục...). Bởi Việt Nam có lợi thế là một nước nông nghiệp có nhiều thành tựu trong công cuộc đổi mới, hơn thế nữa, các chuyên gia nông nghiệp Việt Nam là những người nông dân thực thụ nên có nhiều thuận lợi và ưu thế khi đứng trên đồng ruộng châu Phi. Hiện nay, Việt Nam có các chuyên gia nông nghiệp làm việc tại Xênêgan, Bênanh, Mađagaxca, Cộng hòa Côngô, Nam Phi, Ma rốc, Tuyniđi, Libi, Angôla, Ruanđa... Bằng khả năng chuyên môn và sự tận tụy trong công việc, các chuyên gia Việt Nam đã đóng góp hiệu quả trong việc nâng cao sản xuất lúa nhờ áp dụng kỹ thuật cải tiến từ khâu làm đất đến khâu xử lý thóc, điều hòa nguồn nước, đa dạng hóa các sản phẩm, phân tích nguy cơ đối với an ninh lương thực, giúp nhiều nước đào tạo các thế hệ cán bộ có năng lực góp phần giúp các nước châu Phi giải quyết những khó khăn về kinh tế, xã hội.

Sự đóng góp của các chuyên gia và kỹ thuật viên nông nghiệp Việt Nam trong việc cải thiện nông nghiệp và tăng cường an ninh lương thực tại châu Phi đã được chính phủ các nước sở tại và tổ chức FAO đánh giá cao. Hội nghị tổng kết ba bên FAO -Việt Nam -Xênêgan năm 1999 nhấn mạnh: "Trình độ của chuyên gia Việt Nam được thể hiện rõ thông qua việc áp dụng nghiêm ngặt các quy trình kỹ thuật, và điều kỳ diệu là có thể bắt đầu từ những kỹ thuật thông thường hiện hành. Điều này đủ chứng minh sự nghiêm khắc, tính kỷ luật và sự dũng cảm trong lao động hàng ngày của họ".Trong chuyến công tác cấp cao sang Xênêgan năm 1999, Tổng giám đốc FAO cũng đã ghi nhận sự đóng góp của các chuyên gia kỹ thuật viên Việt Nam như là một minh chứng cho sự hợp tác có hiệu quả vì mục đích phát triển của châu Phi. Gần đây nhất, trong báo cáo tại Hội nghị đánh giá 9 năm hợp tác ba bên giữa Việt Nam, châu Phi và FAO tại Hà Nội tháng 6 năm 2007, đại diện các nước châu Phi đã đánh giá cao tinh thần hợp tác kinh nghiệm thực tiễn của chuyên gia nông nghiệp Việt Nam, đồng thời khẳng định nhờ có những kỹ thuật do chuyên gia nông nghiệp Việt Nam truyền đạt mà năng suất lúa, các giống cây trồng ở châu Phi được nâng cao rõ rệt. Với hiệu quả của hợp tác trao đổi chuyên gia giữa Việt Nam và châu Phi, các nước châu Phi như Tandania, Môdămbích, Xuđăng, Tôgô, Mali... đã đề nghị Việt Nam tiếp tục gửi các chuyên gia thuộc Bộ Nông nghiệp và PTNT sang hướng dẫn người dân châu Phi phát triển nông nghiệp. Với trình độ và kinh nghiệm tổ chức sản xuất của chuyên gia Việt Nam, với nhu cầu phát triển nông nghiệp của nhiều nước châu Phi, trong tương lai Việt Nam có thể sẽ cung cấp số lượng lớn chuyên gia nông nghiệp sang thị trường châu Phi, vừa tăng ngoại tệ cho Nhà nước, vừa nâng vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

2. Hiệu quả của hợp tác chuyên gia Việt Nam - châu Phi

Hợp tác trao đổi chuyên gia giữa Việt Nam và châu Phi đang được đánh giá là đúng hướng và hiệu quả. Cho đến nay, Việt Namđã gửi hàng nghìn lượt chuyên gia sang châu Phi làm việc góp phần nâng cao chất lượng các dịch vụ y tế, giáo dục và phát triển nông nghiệp tại châu lục này, đồng thời mở ra quan hệ hợp tác kinh tế việt Nam -châu Phi với nhiều triển vọng trong tương lai. Trong lĩnh vực y tế, các chuyên gia Việt Nam đã hỗ trợ các nước châu Phi trong lĩnh vực phòng, chữa bệnh, giảng dạy trong các trường đại học, nghiên cứu và sản xuất thuốc...Trong lĩnh vực giáo dục, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, hỗ trợ giảng dạy từ cấp tiểu học tới đại học và hướng dẫn thạc sỹ . Từ năm 1992, Bộ Giáo dục và Đào tạo mở thêm một loại hình hợp tác chuyên gia trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật, trong đó chủ yếu thực hiện các hợp đồng hợp tác giữa cơ sở mời chuyên gia và bản thân các chuyên gia. Hình thức này đã mang lại những kết quả rất khả quan. Hiện nay có 300 chuyên gia làm việc tại châu Phi theo hình thức hợp tác này. Mặc dù hiệu quả kinh tế của loại hình hợp tác này chưa lớn, song đã tạo điều kiện nâng cao trình độ của các chuyên gia Việt Nam cũng như các chuyên gia các nước châu Phi thông qua việc trao đổi, củng cố chuyên môn khoa học giữa các cơ sở đào tạo và nghiên cứu khoa học của hai bên. Thêm vào đó, kể từ năm 1992 đến tháng 6 năm 2001, các chuyên gia giáo dục Việt Nam đã góp phần làm giàu cho ngân sách Nhà nước 30 tỷ đồng và 80 tỷ đồng cho bản thân các chuyên gia. Đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, các chuyên gia Việt Nam đã đóng góp hiệu quả trong việc nâng cao sản xuất lúa nhờ áp dụng kỹ thuật cải tiến từ khâu làm đất đến khâu xử lý thóc, điều hòa nguồn nước, đa dạng hóa các sản phẩm, phân tích nguy cơ đối với an ninh lương thực, giúp nhiều nước đào tạo các thế hệ cán bộ có năng lực góp phần giúp các nước châu Phi giải quyết những khó khăn về kinh tế, xã hội. Chính phủ nước sở tại đã đánh giá cao sự đóng góp của các chuyên gia Việt Nam trong các lĩnh vực y tế, giáo dục, nông nghiệp, nhiều công trình nghiên cứu của các chuyên gia Việt Nam trong lĩnh vực y tế được đánh giá cao. Riêng trong lĩnh vực nông nghiệp, các chuyên gia đạt được nhiều thành quả nhất. Với trình độ và kinh nghiệm, phương pháp cùng với sự nhiệt tình, tận tụy cũng như hiệu quả hợp tác trao đổi chuyên gia giữa Việt Nam và châu Phi trong những năm qua, trong tương lai nhu cầu của nhiều nước châu Phi sẽ mở rộng hơn, cần nhiều chuyên gia Việt Nam hỗ trợ hơn nữa. Việt Namsẽ cung cấp số lượng lớn chuyên gia sang châu Phi, vừa tăng ngoại tệ cho nhà nước, vừa nâng vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

Hợp tác trao đổi chuyên gia Việt Nam châu Phi đã đạt được những thành quả thiết thực như vậy là nhờ có những thuận lợi sau đây:

Thứ nhất,Việt Nam và các nước châu Phi có mối quan hệ hợp tác, hữu nghị truyền thống lâu đời. Chính phủ và nhân dân các nước châu Phi luôn giành những tình cảm tất đẹp, sự đoàn kết và ủng hộ đối với nhân dân Việt Nam cả trong thời kỳ đấu tranh giành độc lập cũng như trong thời gian hòa bình, thống nhất và xây dựng đất nước. Đây là điều kiện thuận lợi hết sức quan trọng, đóng góp cho sự giữ vững và phát triển trong hợp tác chuyên gia giữa Việt Nam và các nước châu Phi.

Thứ hai,trình độ, chuyên môn vững vàng cùng với đức tính cần cù, tận tụy, có trách nhiệm của các chuyên gia Việt Nam đã vượt qua những khó khăn, gian khổ của xung đột, nội chiến, nghèo đói và dịch bệnh trên đất bạn. Chính vì vậy, các chuyên gia Việt Nam được chính phủ và nhân dân các nước châu Phi tín nhiệm và đánh giá cao. Đồng thời, chính phủ Việt Nam và các nước châu Phi cũng nhận thấy rõ sự tương đồng và phù hợp về điều kiện kinh tế xã hội của hai bên như: Các chuyên gia Việt Nam không có yêu cầu quá cao, mức lương phù hợp với khả năng của các nước tiếp nhận, có trình độ chuyên môn tốt và đã tiếp cận được với những kỹ thuật cao của thế giới.

Thứ ba,trong xu thế mở rộng quan hệ và hội nhập kinh tế quốc tế, chú trọng đối tác truyền thống, Đảng và chính phủ Việt Nam rất quan tâm đến việc tăng cường hợp tác với các nước châu Phi. Bên cạnh đó các cơ quan đại diện ngoại giao Việt Nam tại các nước châu Phi rất tích cực tìm kiếm và cung cấp thông tin về thị trường để Bộ Y tế, Bộ Giáo dục, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn biết để lên kế hoạch hợp tác trao đổi chuyên gia.

Thứ tư,nhu cầu và tiềm năng hợp tác chuyên gia của hai bên tương đối lớn. Việt Nam có một đội ngũ chuyên gia đông đảo, có trình độ chuyên môn tất, đây là nguồn nhân lực to lớn có thể đáp ứng nhu cầu đa dạng của các nước châu Phi có mong muốn tiếp nhận chuyên gia Việt Nam sang làm việc. Mặt khác, nhu cầu về thị trường lao động tại các nước châu Phi ngày càng mở rộng do sự thiếu hụt về lao động có trình độ chuyên môn và chuyên gia giỏi.

Như vậy, sau gần ba thập kỷ, hợp tác trao đổi chuyên gia Việt Nam - châu Phi đã gặt hái được nhiều thành quả thiết thực góp phần vào công cuộc xóa đói nghèo, ổn định và phát triển kinh tế xã hội các quốc gia châu Phi đồng thời thúc đẩy tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu và rộng hơn nữa của Việt Nam.

3. Thách thức của hợp tác chuyên gia Việt Nam - châu Phi

Mặc dù có nhiều thuận lợi, nhưng hợp tác trao đổi chuyên gia giữa Việt Nam và các nước châu Phi cũng còn không ít khó khăn và thử thách. Thứ nhất, thách thức quan trọng nhất vẫn là trình độ phát triển còn thấp của cả hai bên, điều này kéo theo một loạt những trở ngại khác. Thứ hai,đa số các chuyên gia Việt Nam lần đầu đến châu Phi đều chưa quen thị trường, ngoại ngữ còn hạn chế. Bên cạnh đó, đời sống tinh thần của đoàn chuyên gia Việt Nam ở các nước còn gặp nhiều khó khăn, thiếu vốn, thời tiết khắc nghiệt, có tới 80% chuyên gia sang châu Phi bị sốt rét, việc cung cấp báo chí, thông tin thời sự chính trị, khoa học kỹ thuật . .. còn chưa được kịp thời và cập nhật, tạo thành rào cản hạn chế sự phát triển của hợp tác trao đổi chuyên gia giữa Việt Nam với châu Phi. Mặt khác, mặc dù các nước châu Phi đang dần đi vào ổn định, hòa bình đã được thiết lập, kinh tế đã bước đầu phát triển ở nhiều nước, nhưng vẫn còn nhiều yếu tố gây bất ổn tới điều kiện sống và sinh hoạt của các chuyên gia, thậm chí một số nước tiếp nhận còn nợ lương chuyên gia trong một thời gian dài. Thứ ba,do châu Phi là một thị trường đầy tiềm năng nên nhiều nước (đặc biệt là Trung Quốc) đang đẩy mạnh hợp tác chuyên gia với các nước châu Phi. Vì vậy, mức độ cạnh tranh giữa Việt Nam với các nước sẽ ngày càng tăng lên. Thứ tư,do nền kinh tế nước ta ngày càng phát triển, thu nhập của các chuyên gia đã được cải thiện đáng kể nên họ không muốn đi làm xa gia đình, thêm vào đó lại có nguy cơ bị cắt biên chế khi về nước. Do đó, thiếu nguồn chuyên gia có kỹ thuật cao đồng ý đi công tác đang là một thách thức rất lớn. Thứ năm, khó khăn về các chính sách và thủ tục. Việt Namvà một số nước châu Phi chưa ký Hiệp định tránh đánh thuế hai lần nên chuyên gia Việt Nam vẫn phải nộp thuế thu nhập cho cả hai nước. Thêm vào đó, một số chính sách chưa hoàn toàn phù hợp đối tượng đặc thù là cán bộ đi hợp tác chuyên gia với các nước, ví dụ như Chính sách 370/HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng quy định cán bộ đi làm chuyên gia không còn được hưởng 40% lương trong nước để giữ biên chế nữa. Điều này gây khó khăn trong việc tuyển chọn những cán bộ trẻ có trình độ chuyên môn tết đi làm chuyên gia vì sợ mất biên chế.

Như vậy, ngoài những biện pháp nước bạn cần thực hiện, thì phía Việt Nam cần phải được đào tạo và trẻ hoá đội ngũ chuyên gia mới. Muốn làm được điều này, Việt Nam cần phải có biện pháp thu hút người đi làm chuyên gia thông qua các chính sách đãi ngộ thích hợp, đồng thời phải bỏ vốn tạo nguồn, đào tạo ngoại ngữ cho đội ngũ chuyên gia mới.

4. Triển vọng hợp tác chuyên gia Việt Nam - châu Phi

Trên nền tảng quan hệ hợp tác truyền thống lâu đời và chính sách ngoại giao của Việt Nam đối với châu Phi là quan hệ vượt lên trên các mối quan hệ đơn thuần dựa trên lợi ích, đồng thời với nhu cầu và mong muốn của các đối tác châu Phi về quan hệ hợp tác trao đổi chuyên gia với Việt Nam. Trong thời gian tới những triển vọng tất đẹp trong hợp tác trao đổi chuyên gia Việt Nam -châu Phi đã được hé mở.

Trong lĩnh vực y tế :Nhằm tiếp tục đẩy lùi dịch bệnh, nâng cao chất lượng dịch vụ y tế cho người dân đồng thời tạo được nguồn đội ngũ cán bộ y tế có đủ trình độ cho châu lục. Hiện nay, chính phủ các nước châu Phi vẫn muốn tiếp tục và tăng cường hợp tác chặt chẽ hơn nữa với Việt Nam trong lĩnh vực hợp tác trao đổi chuyên gia y tế. Bộ Y tế Angôla coi việc hợp tác chuyên gia y tế với Việt Nam là ưu tiên hàng đầu, đã đề nghị Bộ Y tế Việt Nam cử thêm hơn 300 chuyên gia (đông nhất trong tổng số chuyên gia các nước đang làm việc tại Angôla) sang Angôla xây dựng mạng lưới y tế cơ sở bao phủ khắp các tỉnh của Angôla đồng thời đào tạo đội ngũ cán bộ y tế có đủ khả năng thay thế khi chuyên gia Việt Nam về nước. Bên cạnh đó, Angôla còn đề nghị Việt Nam tăng cường hợp tác trong ngành dược, hỗ trợ xây dựng trung tâm kiểm nghiệm thuốc. Ngoài ra, các nước như: Cộng hòa Côngô, Namibia, Angiêri ...đã đề nghị Việt Nam hợp tác chuyên gia hỗ trợ xây dựng ngành công nghiệp dược. Tuy nhiên, đối với những quốc gia này Việt Namcần phải tiến hành thỏa thuận để đi đến ký kết các hiệp định, các nghị định thư và mức tiền lương phù hợp cho chuyên gia Việt Nam . Bên cạnh đó, Việt Nam cần tiếp tục phối hợp với các tổ chức quốc tế để cử chuyên gia y tế sang các nước châu Phi (trước đây, Bộ Y tế Việt Nam đã cử nhiều chuyên gia y tế sang làm việc tại các nước châu Phi thông qua các tổ chức quốc tế như: Tổ chức người tình nguyện của Liên Hiệp quốc....vì nhiều lý do nên bị gián đoạn). Bộ Y tế Việt Nam cho biết, trong thời gian tới Bộ Y tế sẽ tích cực tiếp xúc với các tổ chức quốc tế và cơ quan chức năng trong nước để thúc đẩy việc cử chuyên gia y tế sang làm việc tại các nước châu Phi theo hình thức này. Như vậy, để tiếp tục phát triển hơn nữa các quan hệ hợp tác chuyên gia y tế với các nước châu Phi, Việt Nam cần nỗ lực nhiều hơn nữa về mọi mặt, từ đẩy mạnh quan hệ ngoại giao bao gồm việc mở đại sứ quán hoặc cơ quan đại diện ngoại giao ở những nước này để giúp đỡ cho chuyên gia và cộng đồng, góp phần thúc đẩy hợp tác giữa hai bên đến việc có những chính sách ưu đãi, hỗ trợ chuyên gia đi làm việc tại các nước châu Phi như đảm bảo về biên chế, về tiền lương trong thời gian cán bộ đi học ngoại ngữ và chuyên môn, miễn thuế thu nhập, hỗ trợ chuyên gia. Có như vậy, hợp tác chuyên gia y tế Việt Nam -châu Phi mới phát huy hết được tiềm năng sẵn có của hai bên.

Trong lĩnh vực giáo dục:Trên nền tảng trao đổi chuyên gia giáo dục từ những năm 1960, cho đến nay hợp trao đổi chuyên gia giáo dục đã mở rộng sang hợp tác và trao đổi kinh nghiệm giáo dục giữa hai bên. Cũng như Việt Nam, chính phủ các nước châu Phi luôn xác định giáo dục đào tạo và khoa học công nghệ là quốc sách hàng đầu trong chiến lược xóa đói nghèo, tuy nhiên vấn đề giáo dục ở châu Phi hiện nay gặp rất nhiều khó khăn. Ttrong khi đó, giáo dục Việt Nam đã đạt được nhiều thành quả quan trọng, nổi bật nhất là việc phổ cập và nâng cao chất lượng giáo dục tiểu học, tiến tới phổ cập giáo dục trung học cơ sở, mở rộng quy mô đào tạo đại học, đa dạng hóa các hình thức giáo gục, nâng cấp cơ sở vật chất trong các trường. Nhà nước có các chính sách đặc biệt để thực hiện các chương trình xóa mù chữ, phổ cập giáo dục, chăm lo sự nghiệp giáo dục đối với trẻ em có hoàn cảnh khó khăn, trẻ em vùng sâu, vùng xa và vùng dân tộc ít người. Điều này đã thu hút được sự chú ý của chính phủ các nước châu Phi. Chính vì vậy, cơ hội hợp tác giáo dục giữa Việt Nam và châu Phi được mở rộng, đặc biệt thông qua cuộc Hội thảo: "Trao đổi học tập của các nhà hoạch định chính sách giáo dục châu Phi tại Việt Nam"do Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam phối hợp với Ngân hàng Thế giới tổ chức tại Hà Nội tháng 6 năm 2008, hội thảo nhằm tăng cường hợp tác, trao đổi kinh nghiệm phát triển và cải cách giáo dục của Việt Nam sau 20 năm đổi mới với các nước châu Phi. Qua hội thảo này, các nhà lãnh đạo giáo dục hai bên có cơ hội hiểu về sự phát triển giáo dục của nhau đồng thời mở ra cơ hội hợp tác giáo dục sâu và rộng hơn nữa trên cơ có trao đổi chuyên gia giữa hai. Tuy nhiên, hợp tác trao đổi chuyên gia Việt Nam -châu Phi trong thời gian tới không chỉ dừng lại ở việc Việt Nam cử chuyên gia sang hỗ trợ châu Phi phát triển giáo dục, mà phía châu Phi cũng sẽ cử chuyên gia, giáo viên sang Việt Nam học tập, nghiên cứu và hợp tác với Việt Nam trong các dự án giáo dục nhằm đẩy mạnh toàn diện hơn nữa chất lượng hợp tác giáo dục giữa hai bên.

Trong lĩnh vực nông nghiệp:Với những thành công của chuyên gia nông nghiệp Việt Nam trong sản xuất, chăn nuôi và an ninh lương thực tại các nước châu Phi, trong thời gian tới, đáp ứng nhu cầu của các nước châu Phi, chương trình hợp tác xuất khẩu nông dân Việt Nam sang làm việc ở châu Phi sẽ được mở rộng. Trong chương trình này, mỗi người nông dân Việt Nam khi sang châu Phi làm việc đều trở thành những chuyên gia hướng dẫn người dân châu Phi trồng lúa, chăn nuôi tiểu gia súc, trồng hoa màu, nuôi ong... Hiện nay, Việt Nam đã thực hiện chương trình này, thí điểm với những người nông dân đồng bằng Sông Cửu Long, với 1 nông dân Việt Nam/1ha ruộng đất châu Phi, sau đó sẽ mở rộng cho nông dân đồng bằng sông Hồng. Đây là một chương trình rất thiết thực, hiệu quả, bởi không có chuyên gia nào thực hành hiệu quả bằng chính những người nông dân, với những đức tính và kinh nghiệm của người nông dân Việt Nam, họ hoàn toàn có thể trở thành chuyên gia về kỹ thuật trồng lúa cho người dân châu Phi, góp phần tận dụng tiềm năng đất đai thổ nhưỡng, giảm lượng gạo phải nhập khẩu hàng năm và nạn đói ở vùng đất này, không chỉ trồng lúa mà còn hướng đến sản xuất và cung cấp rau cho các đô thị lớn...Thông qua chương trình này, người nông dân Việt Nam có cơ hội được làm việc trong môi trường quốc tế, mở mang tri thức, tạo nguồn ngoại tệ cho đất nước và thu nhập cho gia đình. Ngoài ra, thành công từ các mô hình trồng lúa do nông dân Việt Nammang sang còn mở ra cơ hội tăng xuất khẩu máy móc, nông cụ của Việt Nam sang thị trường này. Trước đó, năm 2007, 20 nông dân Việt Nam tiêu biểu đã được cử sang châu Phi để hướng dẫn kỹ thuật trồng lúa, chăn nuôi tiểu gia súc cho nông dân Xiêra Lêôn theo chương trình "Xuất khẩu nông dân đồng bằng sông Cửu Long sang hướng dẫn nông dân Xêria Lêôn trồng lúa"do công ty T4M của Anh tài trợ. Chương trình này đã thành công với kỳ tích trồng được 2vụ lúa đạt năng suất trên 4 tấn/ha/vụ ngay tại nơi mà người bản địa chỉ trồng được 1 vụ với năng suất hơn 1 tấn/ha. Sau thành công này, kế hoạch nhân rộng dự án hướng dẫn kỹ thuật trồng lúa Việt Nam tại Tây Phi đã bắt đầu được triển khai với việc khảo sát Nigiêria và Ghana. Theo kết quả khảo sát, thổ nhưỡng ở Nigiêria và Ghana tương đối giống vùng đồng bằng Cửu Long của Việt Nam, cùng với sự tài trợ của T4M hy vọng dự án này sẽ gặt hái được nhiều thành công, làm tiền đề cho chiến lược "Đại công trình xuất khẩu nông dân Việt Nam sang bên kia đại dương"của Việt Nam trong thời gian tới.

Nhìn chung, nếu xét về số lượng lao động nói chung thì lượng lao động sang châu Phi làm việc không phải là nhiều, tuy nhiên lực lượng lao động sang làm việc tại châu Phi là những chuyên gia có trình độ chuyên môn chứ không phải đơn thuần là người lao động bình thường, do đó chất lượng cần đặt lên hàng đầu. Thực tế cho thấy, hiệu quả của hợp tác trao đổi chuyên gia giữa hai bên là thực sự thiết thực cho sự phát triển và hội nhập kinh tế quốc tế của cả hai bên, mang lại những lợi ích lớn và có triển vọng lâu dài trong quan hệ hợp tác Việt Nam -châu Phi nói chung.