Hậu gia nhập WTO: Bức xúc chuyện nông dân học nghề

PGS Đào Công Tiến (nguyên Hiệu trưởng trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh) đã chỉ ra nghịch lý đang cản trở sự phát triển của khu vực đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL): “Mặc dù chiếm tới 17% GDP, 92% sản lượng lương thực, 66% sản lượng thủy sản của cả nước nhưng ĐBSCL vẫn còn khoảng 10% dân số mù chữ và tái mù chữ, 80% người lao động chưa qua đào tạo. Đó là một nghịch lý, dù khó chấp nhận nhưng đã diễn ra nhiều năm qua”.

Đầu tháng 3/2007, UBND tỉnh Hậu Giang có chỉ thị nghiêm cấm xuống giống vụ lúa xuân hè để cắt nguồn bệnh rầy nâu. Thế nhưng, nhiều nông dân vẫn “bỏ ngoài tai” chỉ thị này. Ông Phạm Văn To ở xã Xà Phiên (huyện Long Mỹ) có 3ha lúa xuân hè, lý giải chuyện chống lệnh của UBND tỉnh như sau: “Thấy giá lúa cao, nên tranh thủ xuống giống gỡ lại, bởi vì vụ rồi lỗ quá!”. Chưa biết vụ này ông Hai To sẽ trúng hay thất, chỉ biết rằng ông đã tốn ít nhất 3 triệu đồng để phun thuốc diệt rầy.

Gần đây, nhiều người ùn ùn đổ xô mua đất nuôi cá tra, ba sa trong khi một số ít nông dân lành nghề đã để ao trống. Nhận định về hướng đi trái chiều này, một đại gia trong làng xuất khẩu cá da trơn ở ĐBSCL cho rằng, ngưng nuôi cá tra, ba sa hiện nay là sự lựa chọn tinh khôn. “Giá cá tra, ba sa sẽ rớt trong thời gian tới. Nguyên nhân chủ yếu là do vùng nguyên liệu phát triển ồ ạt sẽ dẫn đến khủng hoảng thừa. Chukỳ này đã lặp đi, lặp lại trong 5 năm qua” – một chuyên gia nhận định. Khi tiếp xúc với nhiều nông dân sản xuất giỏi ở ĐBSCL, chúng tôi được nghe một kinh nghiệm khá thú vị: Báo, đài đăng cây, con gì có giá thì tốt nhất nông dân đừng nuôi, trồng; nên chọn cây, con gì đang rớt giá đầu tư sẽ chắc ăn! Cái kinh nghiệm tréo ngoe này đặt trong bối cảnh sản xuất kiểu ăn xổi, ở thì của nhiều địa phương vùng ĐBSCL xem ra không phải không có lý. Điệp khúc bỏ lúa, lên liếp trồng mía hoặc bỏ mía nuôi tôm... đã kéo dài trong 2 thập niên qua. Thế mà rất nhiều nông dân vẫn “theo đuôi” thị trường. Hậu quả là khủng hoảng thừa, dội chợ, giá rớt thê thảm.

Nếu nông dân được đào tạo bài bản, họ sẽ không “xé rào” xuống giống lúa xuân hè. Được học nghề, họ sẽ biết trồng mía, nuôi tôm sú rải vụ, không dẫn đến cảnh khủng hoảng thừa cục bộ. Được học nghề, nông dân sẽ ý thức được mối liên kết sản xuất, gắn với các tổ chức nghề nghiệp hẳn hoi... Nhu cầu liên kết sản xuất, buôn bán của nông dân ở ĐBSCL là có thật và ngày càng lớn nhưng hầu như chưa địa phương nào đáp ứng được. Bên cạnh đó, nhu cầu thông tin giá cả, thị trường, hỗ trợ bán hàng, công nghệ bảo quản, đóng gói bao bì.... ngày càng tăng nhưng chưa được quan tâm. Có thể nói, thiếu kiến thức, thiếu thông tin đang là trạng thái chung của nhiều nông dân trong quá trình đầu tư sản xuất.

GS.TS Võ Tòng Xuân đưa ra một so sánh: “Giá 1 tấn đậu nành Mỹ nhập vào Việt Nam chỉ 2,2 triệu đồng, trong khi giá thành sản xuất trong nước gần 6,5 triệu đồng; bắp Mỹ nhập khẩu 164 USD/tấn nhưng bắp Việt Nam tới 4,5 triệu đồng (trên 280 USD)/tấn, chênh nhau cả triệu đồng/tấn. Phải sản xuất quy mô tập trung với kỹ thuật cao mới tạo ra sức cạnh tranh có hiệu quả”.

TS. Võ Mai, Phó Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội Trái cây Việt Nam, nhận định: “Gia nhập WTO, cánh cửa về kinh tế giữa nước ta và thế giới đã mở. Rau quả các nước nhập khẩu vào nước ta ngày càng nhiều, liệu rau quả chúng ta có đủ để cung ứng cho thị trường các nước? Vấn đề hiện nay là làm sao tổ chức sản xuất quy mô lớn, an toàn và giá cạnh tranh”.

Nhược điểm lớn nhất của ngành sản xuất rau quả Việt Nam hiện nay là manh mún. Vùng ĐBSCL là trọng điểm sản xuất trái cây, nhưng do diện tích vườn của mỗi hộ đều nhỏ lẻ, trung bình 0,5 - 1ha/hộ, phần lớn nông dân canh tác theo thói quen thích cây gì trồng cây nấy. Hệ quả của tình trạng này là khi cần một số lượng lớn rau củ, trái cây phục vụ xuất khẩu chúng ta sẽ gặp khó. TS. Võ Mai đề xuất: “Mỗi xã, huyện, tỉnh, thành phải có những vùng sản xuất, gắn kết với chế biến, tiêu thụ trong và ngoài nước. Thái Lan là nước nông nghiệp có những đặc điểm tương tự như ta, tại sao từ cây ngò rí, rau thơm, cà chua và rau quả các loại họ đã tổ chức sản xuất và phân phối hầu khắp các thị trường châu âu và Mỹ? Phải học cung cách làm ăn của các nước”.