Hà Nội: Ba mươi sáu phố phường

Ba mươi sáu phố phường ấy là đơn vị hành chính của kinh đô đời Lê. Thăng Long là tên kinh đô do Lý Thải Tổ đặt. Khi quân Minh chiếm đóng (1414 – 1427) đổi là Đông Quan Thành. Nhà Lê (1428 – 1786) gọi là Đông Đô, Đông Kinh, Trung Đô. Năm Quang Thuận thứ 10 (1469) đời Lê Thánh Tông đổi là Trung Đô Phụng Thiên phủ, gồm 2 huyện Vĩnh Xương 18 phường và Quảng Đức 18 phường, tổng cộng 36 phường. Cách gọi “Hà Nội băm sáu phố phường” là bởi đó mà ra. Vì thời Lý - Trần đất kinh kỳ gồm 2 huyện có 61 phường, còn đến thời Nguyễn, theo Hà Nội địa bạ 1866 thì lại chia thành 160 phường, thôn, trại.

Đến năm Minh Mệnh thứ 12 (1831), Nguyễn Thái Tổ - Phúc Đảm đổi gọi là Hà Nội tỉnh thành, do phủ Hoài Đức kiêm lý cả hai huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận. Theo tài liệu của cụ Trần Huy Bá trích từ sách Đồng Khánh địa dư thì huyện Thọ Xương có 8 tổng, 136 phường, thôn, trại, huyện Vĩnh Thuận 5 tổng gồm 56 phường, thôn, trại, tổng cộng là 194. Nên trong bài ca bản đồ Hà Nội của sách ấy có câu:

Sở tại là những huyện nào

Thọ Xương, Vĩnh Thuận phủ Hoài thống kiêm

Thọ tám tổng, Vĩnh có năm…

Trong vốn cổ văn học của ta có một số tài liệu thống kê con số phường tại Hà Nội, đặc biệt những tài liệu ấy đều là những bài thơ lục bát làm thành một thứ “bài ca bản đồ” để mọi người dễ đọc, dễ nhớ. Trong số đó đáng chú ý là ba bài: Ba mưới sáu phố Hà Nội, 18 câu, khuyết danh; Hà Nội băm sáu phố phường, thôn, trại của 13 tổng thuộc 2 huyện Thọ Xương, Vĩnh Thuận, không có tên phố, in trong Đồng Khánh địa dư. Cả ba tài liệu trên đều được các nhà sử học xác định ra đời vào cuối thế kỷ XIX.

Một số tên phố trong bài thơ Ba sáu phố phường Hà Nội hiện không còn vì từ lâu đã được ghép vào những phố khác như Mã Vĩ là tên cũ thường gọi của một đoạn phố Hàng Nón; Hàng Mây trước kia nằm ở vị trí một đoạn Mã Mây giáp Hàng Buồm; Hàng Đàn là tên cũ chỉ đoạn đầu phía bắc Hàng Quạt. Phố Mới là tên thông thường gọi phố Hàng Chiếu, sở dĩ có tên ấy vì năm 1872 tên thực dân kiêm nhà buôn Jean Dupuis đến mở cửa hiệu buôn ở phố này nên sau đó chính quyền đô hộ Pháp lấy tên hắn đặt là phố Rue Jean Dupuis, nhưng người Hà Nội chỉ gọi là phố Mới; còn phố Phúc Kiến là phố Lãn Ông bây giờ, trước gọi thế vì phố này có nhiều người Hoa gốc Phúc Kiến ngụ cư buôn bán thuốc Bắc.

Nếu như việc đặt tên phố Hà Nội xưa kia là dựa vào đặc điểm làng nghề thì đến nay chỉ còn sót lại một số phố như Hàng Mã, Hàng Da, Hàng Bạc, Hàng Nón, Hàng Thiếc, Hàng Chiếu là còn giữ được đôi nét gương mặt cũ.

Rất nhiều phố khác tuy tên còn đó nhưng dấu tích nghề xưa đã xoá hoàn toàn, như Hàng Gai xưa bán võng, thừng, dây gai, dây đay thì nay kinh doanh rất nhiều thứ, nhiều nhất là mặt hàng lưu niệm. Phố Hàng Đậu sinh ra là để buôn bán các loại đậu hạt như đậu nành, đậu xanh, đậu đen… Tây cũng phải gọi là Rue des Graines (phố hạt), nhưng từ lâu phố này kinh doanh đủ các loại săm lốp ô tô, xe máy. Đặc biệt hơn là phố Hàng Buồm, nguyên nhân là đất phường Hà Khẩu nằm ở cửa sông Tô Lịch thông ra sông Hồng, chuyên buôn bán các loại buồm vải, buồm cói dùng cho thuyền bè, Tây thực dân đặt là Rue des Voiles - Phố Buồm, vậy mà nay chỉ thấy các cửa hiệu buôn bán rượu bia, bánh kẹo, đồ hộp, chè, thuốc, quanh năm đông vui tấp nập.