Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ năm 2005: Từ điển tiếng Việt
Tập thể tác giả gồm: GS Hoàng Phê, PGS.TS Nguyễn Ngọc Trâm, PGS Ðào Thản, PGS Bùi Khắc Việt, TS Chu Bích Thu, GS.TS Hoàng Văn Hành, PGS.TS Phạm Hùng Việt, GS.TS Nguyễn Văn Khang, TS Nguyễn Thuý Khanh, TS Nguyễn Thị Nga, CN Lê Kim Chi, CN Trần Nghĩa Phương, CN Nguyễn Minh Châu, CN Trần Cẩm Cân, PGS Vương Lộc, CN Vũ Ngọc Bảo, GS Hoàng Tuệ.
Sau khi đất nước thống nhất, tiếng Việt ba miền có điều kiện giao lưu và phát triển mạnh cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Nhưng, đến trước năm 1988, chỉ có những cuốn từ điển tiếng Việt phản ánh từng phần hiện trạng tiếng Việt ở phía bắc, hoặc phía nam. Vì vậy, yêu cầu về một cuốn từ điển tiếng Việt phản ánh được diện mạo chung của tiếng Việt là rất cần thiết.
Cuốn từ điển tiếng Việt gần 40 nghìn mục từ, dày 1.171 trang và hơn 50 trang phụ lục (sáu bản: các dân tộc ở Việt Nam, các tỉnh và thành phố, các huyện hoặc đơn vị tương đương, tên viết tắt các tổ chức quốc tế, đơn vị tiền tệ, đơn vị đo lường quốc tế hệ Anh, Mỹ). Cuốn từ điển bao gồm những từ ngữ thường dùng, các phương ngữ, các từ ngữ thuộc phong cách khác nhau; thuật ngữ khoa học tự nhiên và kỹ thuật, cá nhân ngữ khoa học xã hội và nhân văn thường dùng. Các từ ngữ này ngoài lời giải nghĩa còn được chú giải về ngữ pháp... về ngữ dụng, phong cách.
Cuốn từ điển tiếng Việt đã phản ánh một quan điểm chung, một cách nhìn chung về văn hóa, xã hội và chính trị từ quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê-nin. Phản ánh được những nét cơ bản của văn hóa dân tộc, vừa thống nhất vừa đặc thù của các miền đất nước. Quyển từ điển được biên soạn dưới sự chỉ đạo của GS Hoàng Phê, một người nghiên cứu từ vựng ngữ nghĩa có uy tín, từ khi bắt đầu thu thập tư liệu (năm 1960) đến khi hoàn thành (năm 1988). Nhiều vấn đề lý thuyết chung như vấn đề chuẩn ngôn ngữ, chuẩn chính tả, quan niệm về đơn vị từ vựng và những thao tác mô tả chúng, những phương pháp phân tích ngữ nghĩa... đã được áp dụng trong từ điển. Công trình này vừa tiếp thu kinh nghiệm của từ điển học Việt Nam trước đây, vừa cố gắng xây dựng một cấu trúc vĩ mô và cấu trúc vi mô phong phú và khoa học hơn. Với khối ngữ liệu đồ sộ và cách làm việc khoa học, nghiêm túc các tác giả đã xử lý từ đồng âm, đa nghĩa hợp lý, đầy đủ và chính xác. Nhất là các thí dụ trong cuốn từ điển rất phong phú, đa dạng, chuẩn mực và mang tính điển hình cao. Ngay từ lần xuất bản đầu tiên năm 1988, cuốn từ điển tiếng Việt đã được "chào đón" trên khắp đất nước. Trải qua nhiều lần tái bản, trong đó có hai lần tái bản có sửa chữa và bổ sung lớn (năm 1992 và năm 2000), từ điển tiếng Việt được coi là công cụ tra cứu tiếng Việt chính thống, làm cơ sở và trọng tài cho những vấn đề ngôn ngữ có liên quan. Ðến nay, cuốn từ điển tiếng Việt đã được tái bản 20 lần với số bản in hơn 150 nghìn. Hội đồng giải thưởng quốc gia đánh giá: Công trình từ điển tiếng Việt là cuốn từ điển đầu tiên ở Việt Nam do một tập thể các nhà chuyên môn ngôn ngữ học biên soạn trên cơ sở lý thuyết khoa học với nguồn tư liệu tiếng Việt hết sức phong phú, đa dạng, đánh dấu một bước phát triển mới của ngành từ điển học ở nước ta. Công trình có giá trị khoa học cao và có những đóng góp xuất sắc cho việc phổ biến và truyền bá tiếng Việt, cũng như cho công cuộc giữ gìn sự trong sáng và chuẩn hóa tiếng Việt, rất có ích cho người học tập, giảng dạy và nghiên cứu tiếng Việt.
Nguồn: nhandan.com.vn 10/11/2005
