Giải pháp cho nông dân mất đất sản xuất
Nông dân mất đất và việc thực hiện chính sách hỗ trợ
5 năm qua (2001 - 2005), đất nông nghiệp đã thu hồi chuyển sang đất phi nông nghiệp là 366.440 ha, chiếm 3,89% đất sản xuất nông nghiêp đang sử dụng, bình quân mỗi năm 73.288 ha. Trong đó, diện tích đất lúa đã thu hồi là 277.000 ha (chiếm 75,6% đất nông nghiệp) của 600.000 hộ nông dân đang canh tác. Diện tích đất nông nghiệp đã thu hồi để xây dựng các KCN, cụm công nghiệp là 39.556 ha, chiếm 10,79%; xây dựng đô thị 70.322 ha, chiếm 19,19%; xây dựng hạ tầng 136.175 ha, chiếm 37,16%... Năm 2005, tổng diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi 109.031 ha, trong đó vùng Đồng bằng sông Hồng, vùng Đông Nam Bộ là hai vùng có diện tích đất bị thu hồi hàng năm lớn nhất với 64.524 ha, chiếm 59,2%.
Việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và ổn định đời sống cho người bị mất đất sản xuất của các địa phương thời gian qua xuất hiện một số vấn đề sau:
Giá đất để tính bồi thường do Uỷ ban nhân dân tỉnh ban hành trên cơ sở khung giá các loại đất do Chính phủ quy định thường thấp hơn tới 30-40% mức giá tối đa Chính phủ cho phép, nên chưa "sát với giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thực tế trên thị trường trong điều kiện bình thường". Vẫn còn tình trạng, giá đất tính bồi thường ở vùng giáp ranh giữa các tỉnh chưa nhất quán gây nên tình trạng suy bì, khiếu kiện kéo dài.
Chính sách hỗ trợ cho người bị mất đất sản xuất đã được thực hiện, nhưng mức hỗ trợ còn thấp, chưa bảo đảm ổn định đời sống, đào tạo để chuyển đổi ngành nghề, bố trí việc làm mới. Về hỗ trợ ổn định đời sống, ổn định sản xuất, các hộ bị thu hồi trên 30% diện tích đất nông nghiệp đều được hỗ trợ bằng tiền tương đương 30 kg gạo/tháng, trong thời gian 3-6 tháng (thấp hơn so với quy định là từ 3-12 tháng). Đối với trường hợp hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất có mức sống phụ thuộc diện hộ nghèo còn được hỗ trợ để vượt qua hộ nghèo, trong thời gian 3 năm (quy định là không dưới 3 năm và không quá 10 năm kể từ ngày hoàn thành việc thu hồi đất). Về hỗ trợ đào tạo để chuyển đổi nghề và tìm việc làm mớiđược thực hiện hỗ trợ một phần bằng tiền, nhưng chủ yếu là cho đi học nghề tại các cơ sở dạy nghề nên người lao động không được chủ động học nghề và doanh nghiệp cũng không chủ động đào tạo nghề để tuyển dụng lao động. Hơn nữa, việc hỗ trợ cũng chỉ thực hiện đối với trường hợp bị thu hồi trên 30% đất sản xuất nông nghiệp và không được bồi thường bằng đất nông nghiệp, các trường hợp khác chưa được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề.
Về thực hiện chính sách tái định cư, Luật Đất đai quy định: "Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh lập và thực hiện các dự án tái định cư trước khi thu hồi đấtđể bồi thường bằng nhà ở, đất ở cho người bị thu hồi đất ở mà phải di chuyển chỗ ở; khu tái định cư được quy hoạch chung cho nhiều dự án trên cùng một địa bàn và phải có điều kiện phát triển bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Nghị định 197 cũng quy định: " Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm bố trí tái định cư cho các hộ bị thu hồi đất phải di dời nơi ở và phải có các biện pháp hỗ trợ sản xuất và đời sống tại khu tái định cư". Tuy vậy, cho đến nay hầu hết các địa phương chưa quan tâm nhiều đến việc lập và thực hiện các dự án tái định cư, nhất là chưa xây dựng khu tái định cư trước khi thu hồi đất để bồi thường bằng nhà, đất ở cho người bị thu hồi đất ở phải di chuyển chỗ ở; nhiều nơi chưa bố trí được khu tái định cư gắn với đất sản xuất, tạo việc làm, nước sạch, điều kiện sinh hoạt khác bảo đảm ổn định đời sống lâu dài cho hộ nông dân bị thu hồi đất.
Chính vì những yếu kém trên, đời sống của một bộ phận không nhỏ nông dân sau khi bị thu hồi đất gặp khó khăn. Theo thống kê đến năm 2005, cả nước số lao động nông nghiệp thiếu việc làm hoặc không có việc làm do nhiều nguyên nhân lên tới 2,67 triệu người, trong đó, lao động bị thu hồi đất là 900.000 người (chiếm 33,70%). Qua khảo sát trực tiếp 210 hộ nông dân bị thu hồi 100% đất sản xuất nông nghiệp ở huyện Bình Chánh, thành phố Hồ Chí Minh cho thấy 63 hộ, chiếm 30% tổng số hộ khảo sát có mức sống kém hơn trước, 104 hộ (chiếm 49,52%) có mức sống như cũ, 40 hộ (chiếm 19%) có mức sống khá hơn trước; trong số những hộ bị thu hồi hết đất nông nghiệp có 88 hộ (chiếm 42%) cho rằng họ rất khó khăn khi phải chuyển đổi nghề, đi tìm kiếm việc làm mới. Tỉnh Bắc Ninh, qua khảo sát 1.290 hộ nông dân bị thu hồi đất cho thấy có 25,89% tổng số hộ đời sống khó khăn hơn trước khi bị thu hồi đất, do bị mất hết đất chưa tìm được việc làm mới; nguy cơ đói nghèo của địa phương sẽ tăng nếu không có biện pháp tháo gỡ kịp thời.
Giải pháp cho người nông dân mất đất
Theo kế hoạch từ năm 2006 đến 2010, số diện tích đất sản xuất nông nghiệp chuyển sang mục đích phi nông nghiệp là 615.200 ha, bình quân 123.000 ha/năm, gấp gần 2 lần so với thời kỳ 2001 - 2005; trong đó diện tích đất lúa mất đi là 72.600 ha. Nếu bình quân một lao động nông nghiệp ở nước ta hiện nay sử dụng 0,26 ha đất sản xuất nông nghiệp, thì với 615.200 ha đất nông nghiệp bị thu hồi, tương ứng với số lao động nông nghiệp phải chuyển đổi việc làm đến năm 2010 sẽ vào khoảng hơn 2,48 triệu người (vùng đồng bằng sông Hồng là nới đất chật người đông thì số lao động phải chuyển đổi việc là khá lớn). Trên thực tế sẽ còn cao hơn nhiều vì hiện đang có khoảng 900.000 lao động đã bị thu hồi đất nông nghiệp trong thời kỳ 2001 - 2005 chưa có việc làm ổn định, chưa kể 204.805 hộ đồng bào dân tộc thiểu số đang rất cần được hỗ trợ đất sản xuất. Trước tình hình trên, ngay từ lúc này phải thực hiện một số giải pháp sau:
Một là đổi mới về nhận thức cho phù hợp với giai đoạn đẩy mạnh CNH, HĐH, chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế:Đất nông nghiệp có vai trò quan trọng bảo đảm an ninh lương thực, tạo việc làm cho trên 50% lao động cả nước. Do vậy, cần khẳng định việc chuyển đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp phải hết sức tiết kiệm, hạn chế tối đa việc lấy đất tốt trồng lúa vào mục đích khác. Hơn nữa, việc giải quyết mối quan hệ giữa Nhà nước với nông dân trong việc thu hồi đất nông nghiệp nhất thiết phải ưu tiên cho lợi ích của Nhà nước, của xã hội, nhưng đồng thời phải bảo đảm lợi ích của nông dân như Nghị quyết 26 (khoá IX) đã yêu cầu: " bảo đảm cho người bị thu hồi đất đến chỗ ở mới có điều kiện phát triển bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ". Đó cũng chính là " Thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước và từng chính sách phát triển" như Nghị quyết Đại hội X đã đề ra.
Hai là tăng cường chỉ đạo công tác quy hoạch:Khẩn trương hoàn thiện quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội của từng địa phương, nâng cao chất lượng công tác quy hoạch làm cơ sở cho xây dựng và triển khai các dự án phát triển công nghiệp, dịch vụ và kết cấu hạ tầng theo quy hoạch chung của cả nước.
Thay đổi quan niệm, định hướng phát triển đô thị theo hướng quy mô lớn, hiện đại và đồng bộ, bao gồm các khu chức năng: sản xuất, thương mại - dịch vụ, dân cư… (không quy hoạch các KCN tách rời như hiện nay). Quy hoạch xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội đồng bộ, thống nhất, nhằm đẩy nhanh tốc độ đô thị hoá, giảm bớt sức ép về việc làm, thu nhập, đời sống của hộ nông dân bị thu hồi đất nói riêng và dân cư nói chung.
Có chế tài xử lý "quy hoạch treo", "dự án treo" làm ảnh hưởng trực tiếp đến việc làm, thu thập và đời sống của người bị thu hồi đất. Cần xem xét kỹ các trường hợp xin bổ sung quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt để tránh những tiêu cực. Phải thực hiện lấp đầy các KCN hiện có, mới được xây dựng thêm các KCN mới và có biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất trong từng KCN.
Các quy hoạch chi tiết phải có giải pháp, dự án cụ thể chuyển đổi cơ cấu sản xuất, đẩy mạnh phát triển công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và ngành nghề nông thôn, nhằm tạo ra nhiều việc làm, tăng thu nhập cho lao động nông nghiệp nói chung, chuyển được cơ bản số lao động bị thu hồi đất sang lao động công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ. Lựa chọn các phương thức đào tạo nghề có hiệu quả như hỗ trợ trực tiếp, thiết thực cho người lao động tự lựa chọn các cơ sở đào tạo nghề, hoặc giao cho doanh nghiệp ký hợp đồng đào tạo nghề với người lao động, hoặc kết hợp giữa cơ sở đào tạo nghề với doanh nghiệp để đào tạo lao động cho doanh nghiệp.
Hạn chế việc lấy đất xây dựng các KCN, khu đô thị và công trình hạ tầng ở những nơi có lợi thế đối với sản xuất nông nghiệp và gần các trục đường quốc lộ; khuyến khích đầu tư đường giao thông, điện, nước… vào những vùng đất xa trung tâm, sản xuất nông nghiệp khó khăn, để góp phần thúc đẩy quá trình chuyển dịch lao động, cơ cấu kinh tế nông thôn.
Tổ chức triển khai thực hiện nghiêm chỉnh Quyết định số 1107-QĐ/TTg của Thủ tướng về việc phê duyệt Quy hoạch phát triển các khu công nghiệp ở Việt Nam đến năm 2015 và định hướng đến năm 2020; công bố công khai các quy hoạch KCN, đô thị, xây dựng hạ tầng và tưng cường công tác kiểm tra quy hoạch theo Nghị định 99-NĐ/CP của Chính phủ.
Ba là bổ sung, sửa đổi chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư:Chính phủ cân nhắc quy định khung giá các loại đất cho sát với thị trường theo hướng thu hẹp lại khoảng cách giữa mức giá tối đa và mức giá tổi thiểu, có khung giá riêng cho từng mục đích (như giá đất để tính và thu các loại thuế, lệ phí về đất, thuê đất và xử lý vi phạm pháp luật về đất đai; giá đất để bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất).
Trên cơ sở khung giá, giá đấtđể tính bồi thường khi Nhà nước thu hồi cũng phải quy định giá riêng cho từng mục đích: Đối với mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng nên có giá thấp hơn; còn mục đích phát triển kinh tế nên có giá cao hơn. Giá đất tính bồi thường khi thu hồi để sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế cũng phải quy định riêng cho từng mục đích cụ thể, phát triển KCN, cụm công nghiệp nên có giá thấp hơn so với mục đích phát triển khu đô thị, đất ở, khu thương mại - dịch vụ.
Đề nghị bỏ quy định " không bồi thường theo giá đất sẽ được chuyển mục đích sử dụng" để bảo đảm lợi ích hài hoà giữa người đang sử dụng đất, người đầu tư và nhà nước. Ban hành chính sách tài chính để điều tiết lại phần giá trị đất gia tăng không do người sử dụng đất tạo ra, mà do đô thị hoá, do Nhà nước đầu tư cơ sở hạ tầng, do quy hoạch chuyển đổi mục đích sử dụng đất đem lạinhư Nghị quyết 26 (khoá IX) yêu cầu nhằm tăng nguồn vốn bồi thường, hỗ trợ, tái định cưcho người có đất bị thu hồi và bảo đảm công bằng xã hội. Có hướng dẫn cụ thể về hạn mức được tính bồi thường đất nông nghiệp xen kẽ, liền kề khu dân cư nông thôn, tuyến dân cư nông thôn. Bổ sung quy định về trình tự, thủ tục, cơ quan chủ trì về việc trao đổi thống nhất mức giá đất bồi thường giáp ranh giữa hai tỉnh.
Hạn chế bồi thường bằng tiền, đa dạng hóa các hình thức bồi thường như: Hoán đổi đất sản xuất nông nghiệp của những hộ không có nhu cầu sản xuất cho hộ bị thu hồi đất; giao đất phi nông nghiệp để làm kinh doanh, dịch vụ; góp vốn bằng giá trị quyền sử dụng đất với nhà đầu tư KCN, đô thị, kinh doanh dịch vụ và thương mại; hoặc tham gia bảo hiểm xã hội;…
Khi tổ chức thực hiện các phương án bồi thường, giải phóng mặt bằng, phải tổ chức thông báo công khai đến người bị thu hồi đất để trao đổi, thảo luận, lựa chọn phương án thống nhất trên cơ sở đối chiếu với các chính sách đã ban hành của Trung ương, địa phương (giá đất, diện tích, loại đất…).
Chính sách hỗ trợ:Xây dựng phương án hỗ trợ, tổ chức trao đổi, lấy ý kiến bổ sung, thống nhất với người được hưởng chính sách hỗ trợ; nhất là phương án hỗ trợ tạo việc làm, đào tạo nghề, chuyển nghề, vay vốn tạo việc làm mới, giãn nợ, miễn giảm thuế bảo hiểm xã hội,… Có chính sách hỗ trợ đào tạo chuyển nghề và tìm việc làm mới, cho lao động trong độ tuổi đối với tất cả các trường hợp bị thu hồi đất sản xuất (không chỉ trên 30% đất sản xuất nông nghiệp mới được hỗ trợ). Chính phủ cần có sự ưu tiên phân bổ ngân sách từ quỹ quốc gia về giải quyết việc làm cho các tỉnh có diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi lớn.
Chính sách tái định cư:Chỉ đạo hoàn thành dứt điểm công tác tái định cư đối với các dự án đang triển khai. Bổ sung Nghị định 197 các chế tài quy định bảo đảm thực hiện nghiêm túc xây dựng khu tái định cư trước khi thu hồi đất. Đa dạng hoá các phương thức tạo lập quỹ nhà, đất tái định cư để bảo đảm tiến độ thu hồi đất, giải phóng mặt bằng, thực hiện các dự án đầu tư.
Tăng cường xã hội hoá việc đầu tư xây dựng, tạo lập quỹ đất tái định cư và nhà tái định cư. Có chính sách khuyến khích các nhà đầu tư có nhu cầu xin giao đất, thuê đất tham gia vào việc xây dựng khu tái định cư và nhà tái định cư cho hộ có đất bị thu hồi. Khuyến khích đối tượng có nhu cầu tái định cư tự lo tái định cư bằng việc nhận tiền hỗ trợ của Nhà nước, lựa chọn tham gia mua bán nhà ở tự do trên thị trường bất động sản.
