Gây tràn dầu ở bờ biển Việt Nam: Không chỉ một thủ phạm

Vùng ngoài khơi Đông Nam Bộ dễ ô nhiễm dầu

Biển Đông nói chung và biển Việt Nam nói tiêng là bồn chứa các loại dầu thải từ nhiều nguồn gốc khác nhau: rò rỉ vô ý hoặc có chủ ý từ các hoạt động khai thác, vận chuyển dầu khí và các loại hoạt động tàu biển, tai nạn trên biển và nguốn gốc dầu thải đưa ra từ lục địa. Nhiều tài liệu đã nói đến các hoạt động trên tuyến hàng hải quốc tế đi quả hải phận của nước ta. Theo báo cáo đề tài cấp Nhà nước KT. 03 – 21 (1991 – 1995), vùng biển Trường Sa và tuyến hàng hải quốc tế có hàm lượng dầu trong nước biển thuộc loại ao nhất (đặc biệt vào mùa hè), chỉ sau vịnh Bắc Bộ. Kết quả từ các trạm quan trắc môi trường trên biển do Cục BVMT quản lý từ năm 1995 đến nay đều cho thấy xu hướng hàm lượng dầu gây ô nhiễm trong nước biển có xu hướng tăng dần từ bờ ra ngoài khơi, có liên quan đến hoạt động tàu thuyền trên các tuyến hàng hải.

Hoạt động hàng hải từ Ấn Độ Dương qua eo Mallacca, rồi qua biển Đông, lên Đông Bắc Á thuộc loại nhôn nhịp nhất thế giới. Có 14 trong số 20 cảng container lớn nhất thế giới nằm trên hành lang tàu biển Xingapo - Nhật Bản. Từ vùng Mallacca lên Đông Bắc Á, mỗi năm có gần 4 triệu thùng dầu được vận chuyển trên các tuyến hàng hải quốc tế, chủ yếu đi qua hoặc quan sát hải phận Việt Nam. Vùng eo biển Mallacca cũng là nơi xảy ra các giếng khai thác và cơ sở lọc dầu phía nam Biển Đông, hoạt động tàu biển, đặc biển đã làm cho vùng ngoài khơi Đông Nam Bộ (từ Khánh Hoà đến Cà Mau) trở thành vùng nhạy cảm và dễ tổn thương do ô nhiễm dầu trên biển Đông.

Dầu tập trung cao nhất ở hải phận Việt Nam

Soo Chin Liew và đồng nghiệp tại Trường Đại học Quốc gia Singapore (1998) đã sử dụng các ảnh vệ tinh rađa ERS – s (có độ phân giải 100 me) và RADASAT thám sát các vệt dầu từ vùng nam Biển Đông, vịnh Thái Lan và eo Mallacca từ năm 1995 – 1998. Trong số trên 2500 cảnh chụp đã phát hiện được tổng số 7218 vệt dầu xuất hiện trong 1399 cảnh (55%). Có những vệt dài trên 100 km. Hầu hết các vệt dầu nằm trên các tuyến hàng hải. Vùng tập trung mật độ vệt dầu cao nhất nằm trên tuyến hàng hải quốc tế qua hải phận Việt Nam. Trung tâm ứng phó sự cố tràn dầu khu vực 2 khảo sát bằng trực thăng ngày 2/2/2007 đã phát hiện một số vết dầu loang trên biển miền Trung có vị trí khá phù hợp với xác định bằng tư liệu vệ tinh của các chuyên gia Xingapo về khu tập trung vệt dầu gần bờ biển Đà Nẵng.

Do đặc điểm hoàn lưu của các dòng chảy theo mùa nên trên Biển Đông và sự tích luỹ hàng năm các sản phẩm dầu mỡ từ nhiều nguồn khác nhau, ở ngoài vùng biển Việt Nam đã hình thành các vùng lưu tụ vệt dầu, tiêu biểu nhất là ngoài khơi Đông Nam Bộ. Có lẽ nguồn quan trọng nhất là dầu cặn vệ sinh tàu và nước dằm tàu (ballast) đổ thải tự do từ các tàu chở dầu và tàu hàng trên tuyến hàng hải quốc tế đi qua hải phận và ở vùng nước gần cảng Việt Nam trước khi vào cảng làm hàng. Với việc đổ thải này, các chủ tàu tiết kiệm được khoản kinh phí và thời gian đáng kể cho việc xử lý nước thải dầu. Trong khi đó, hiện nay chưa hề có bất kỳ một hoạt động kiểm tra, giám sát, xử phạt nào cho việc đổ thải dầu phi pháp trên vùng biển nước ta.

Nên tập trung vào ngăn ngừa và xử lý

Như vậy, nguồn gốc dầu tràn đang xuất hiện ở nơi dọc bờ biển Việt Nam hiện có lẽ không phải do một thủ phạm cụ thể gây ra ở một thời điểm cụ thể. Nó là kết quả của một quá trình lưu tụ dầu thải hằng năm trên biển từ nhiều nguồn gốc. Trong đó, dầu cặn từ vệ sinh tàu thuyền và nước dằm tàu đổ thải trên tuyến hàng hải quốc tế trước khi vào cảng làm hàng có lẽ là nguồn quan trọng nhất.

Không nên mất nhiều thời gian đi tìm thủ phạm cụ thể cho đợt tràn dầu mà tập trung thám sát phát hiện các mảng, vệt dầu trôi, chủ động phòng chống, xử lý dầu tràn vào bờ. Trong thời gian này, cần tập trung nghiên cứu phát hiện và đánh giá các vùng lưu tụ dầu thải nổi trên biển, theo dõi động thái di chuyển của chúng để làm tốt công tác dự báo dầu trôi dạt tràn vào bờ. Các tư liệu ảnh vệ tinh, các chuyến thám sát bằng trực thăng và tàu biển là rất cần thiết cho công tác này. Trong thời gian tới, cần hết sức tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và xử phạt đối với các hành động đổ thải phi pháp trên tuyến hàng hải quốc tế qua lãnh hải và các vùng nước cảnh nhằm giảm thiểu và ngăn chặn tình trạng như đang xảy ra.

Đã từng xuất hiện nhiều lần ở nhiều nơi

Trên thực tế, dầu tràn không rõ nguồn gốc đã từng xuất hiện nhiều lần, nhiều nơi nhưng thường quy mô nhỏ. Tại xã Hải Ninh, huyện Quảng Ninh, Quảng Bình, hiện tượng dầu vón cục trên bờ biển đã xuất hiện vào năm 2000 với mức độ còn nhiều hơn hiện nay. Ở bờ biển miền Trung, cứ đến tháng 3 - 4 hằng năm lại xuất hiện dầu tràn không nguồn gốc nhưng năm nay là nặng nhất. Xa hơn nữa là các vụ xuất hiện vào khô năm 1994 - 1995 ở bờ biển Bến Tre và Tiền Giang; 5/1994 tại Đồ Sơn (Hải Phòng) và Hải Hậu (Nam Định); 6/1995 tại Quảng Ninh, Hải Phòng và Nam Định, 4/1997 tại Sóc Trăng; 5/1997 tại Khánh hoà và tháng 6/1997 tại Đà Nẵng. Theo Nguyễn Minh Sơn và đồng nghiệp (1998), trong thời gian 1987 - 1997 có đến 8 vụ tràn dầu, trong đó có 42 vụ không rõ nguồn gốc và thường xuất hiện vào tháng 3 - 4 ở Trung Bộ, tháng 5 - 6 ở Bắc Bộ.