Gan là bộ phận có vai trò quan trọng trong nhiều hoạt động cơ thể, trực tiếp liên quan đến dinh dưỡng.

Gan biến đổi thức ăn thành những chất cần thiết cho sự sống, sự phát triển cơ thể. Gan sản xuất các thành phần thiết yếu cho sự đông máu, tránh xuất huyết. Gan dự trữ năng lượng dưới dạng glycogen và sẵn sàng cung cấp ngay khi cơ thể cần, trong trường hợp cố găng mãnh liệt và kéo dài. Gan bắt giữ, biến đổi các độc chất có mặt trong thực phẩm, nước uống, khí thở và loại trừ chúng. Các độc chất có thể là cồn, dược phẩm sẽ được trung hoà ở gan, tránh sự tích luỹ nguy hiểm. Gan còn có khả năng thanh lọc các chất độc do cơ thể sản xuất từ các protein, tránh nhiễm độc nội tại.

Gan & quá trình dinh dưỡng

Gan tác động đến quá trình dinh dưỡng với vai trò chuyển hoá các dưỡng chất và muối mật.

Gan bị bệnh gây rối loạn các vấn đề tiêu hoá, hấp thụ, dự trữ và chuyển hoá các chất dinh dưỡng, là nguyên nhân gây thiếu hụt vitamin và khoáng chất cũng như gây mất cân bằng dinh dưỡng về protein và năng lượng.

Bệnh nhân viêm gan siêu vi C có nhu cầu năng lượng cao hơn người bình thường, cả khi chưa bị xơ gan. Nhu cầu năng lượng tăng với số lượng virus gây viêm gan trong máu.

Cần quan tâm đến chế độ ăn uống của bệnh nhân viêm gan, giúp bệnh nhân đáp ứng tốt hơn đối với dược phẩm điều trị cũng như giảm bớt các tác dụng phụ của thuốc.

Bệnh nhân viêm gan siêu vi mãn tính cần có chế độ ăn uống cân bằng sau đây, phối hợp với hoạt động cơ thể và dùng thuốc, nhằm tăng cường hệ miễn dịch và giúp gan phục hồi chức năng.

- Thực phẩm đa dạng trong 4 nhóm: rau cải và trái cây, mễ cốc, sữa và chế phẩm từ sữa, thịt cá hay trứng;

- Thức ăn cần cung cấp đủ năng lượng cho bệnh nhân, phù hợp với trọng lượng, chiều cao và hoạt động cơ thể.

- Rau cải, trái cây: tươi tốt, cung cấp nhiều vitamin và khoáng chất, đủ các chất kháng oxy hoá. Mỗi ngày, nên ăn ít nhất một loại rau xanh đậm và loại rau màu cam (Cà rốt, Cà chua, Bí đỏ, Khoai lang...).

Sữa:Mỗi ngày, bệnh nhân cần sử dụng 500 ml sữa (2 ly) để có đủ vitamin D. Nếu bệnh nhân không thích sữa bò , có thể thay thế bằng sữa đậu nành có bổ sung canxi và vitamin D. Nên dùng sữa chua, phô mai. Protein thực vật cũng rất tốt (có trong Đậu).

Thịt: mỗi ngày, ít nhất phải có 75 g thịt, cá hay trứng. Nên ăn cá béo giàu omegam- 3. Thịt cung cấp protein, lipit và các chất khoáng như sắt, kẽm, manhê... Nên cùng thịt nạc và giảm bớt thịt hộp, thịt nguội. Thịt gà nên bỏ da.

Chất béo:nên dùng dầu thực vật: dầu Đậu nành, dầu Mè giàu omega – 3; dầu Bắp, dầu Phộng, dầu Hướng dương giàu omega – 6 (kho, nấu luộc chứ đừng nên chiên rán).

Nên luân phiên sử dụng các loại dầu để có đủ 2 loại omega – 3 và omega – 6.

- Cần cung cấp đủ protein cần thiết để tấn công bệnh tật, tái tạo gan và không thất thoát chất cơ.

- Cần có đủ thức ăn giàu vitamin A (gan gà, gan heo, rau lá lục đậm), và vitamin C ( Cam, Quít, Ổi, rau sống).

- Cần bỏ rượu để bảo vệ gan và giúp gan bình phục.

- Cần giảm thiểu thức ăn quá béo, quá ngọt.

Để tránh nôn mửa:bệnh nhân không nên ăn quá nhiều, mà chỉ ăn khi thích thú, thấy đói, không chờ đúng giờ ăn. Thức ăn khô, lạnh, nhạt sẽ tốt hơn thức ăn nóng hay có nhiều gia vị gây nôn. Nên uống nhiều nước (nóng hay lạnh) ngoài các bữa ăn. Nên tránh các thức ăn làm bệnh nhân buồn nôn (mùi, vị không thích hợp).

Khi bệnh nhân bị tiêu chảy,có thể dùng các viên men, ăn cháo hay nước cháo, chuối, uống nhiều nước.

Bệnh nhân không thích ăn:cho ăn nhiều bữa trong ngày, mỗi lần một ít, thay đổi các món ăn, theo sở thích của bệnh nhân. Nên uống sữa, nước ép trái cây, nước cam, nước chanh. Nên ăn cháo thịt bằm.

Lưu ý:Trong khi điều trị, bệnh nhân có thể mệt mỏi, ói, mửa, bị tiêu chảy, ăn không ngon; vì vậy cần lựa chọn thức ăn có chất lượng và năng lượng cao. Không thích ăn có thể làm bệnh nhân sụt cân.

Hướng dẫn dinh dưỡng cho các ca viêm gan đặc biệt

Xơ gankhông thể chữa trị được, nhưng sự tiến triển của nó có thể chặn đứng, cần loại bỏ nguyên nhân gây bệnh. Chế độ dinh dưỡng tốt có thể cải thiện chức năng gan của bệnh nhân bị xơ gan. Bệnh nhân cần ăn nhiều lần trong ngày (4 – 7 lần); mỗi lần ăn ít ít, giúp gan sử dụng tốt hơn nitrogen và làm giảm sự oxy hoá các chất béo và các protein, ngăn ngừa sự thiếu hụt glucogen dự trữ.

Nhu cầu dinh dưỡng của bệnh nhân xơ gan bù trừ tốt cũng tương tự như bệnh nhân bị viêm gan siêu vi C cấp tính hay tiền xơ gan, nhưng khác với bệnh nhân xơ gan mất bù trừ. Chế độ ăn cho bệnh nhân xơ gan mất bù trừ cần được đặc biệt chú ý do biến chứng của sự mất bù:

-         cổ trướng

-         bệnh não do gan

-         bệnh xương do gan.

Chế độ ăn uống không thích hợp cho căn bệnh, sẽ ảnh hưởng đến tổng trạng của bệnh nhân.

- Cổ trướng(tràn dịch màng bụng): cổ trướng dẫn tới bụng báng là do gan không còn sản xuất được và đưa albumin vào máu khiến nước không còn được giữ nguyên trong mạch mà thoát ra ngoài. Yếu tố phụ xơ gan làm rối loạn sự điều hoà natri và nước. Sự giữ lại quá mức natri là nguyên nhân gây tích tụ trong khoang bụng. Cổ trướng là biến chứng quan trọng nhất của xơ gan.

Để giải quyết cổ trướng, cần giảm lượng natri trong thức ăn và cần sử dụng các chất lợi tiểu. Bệnh nhân ăn nhiều lần ít ít sẽ làm giảm được cổ trướng, và giúp bệnh nhân ăn trở lại khá hơn.

Bệnh não do gan: ở một số nhỏ bệnh nhân xơ gan, có thể xảy ra biến chứng bệnh não do gan, gây tổn thương chức năng trí tuệ. Bệnh nhân có triệu chứng: lạc hướng, lú lẫn tâm thần. Đây là kết quả của sự tích luỹ các chất phân huỷ protein mà gan suy yếu không xử lý được. Máu có chứa độc chất, sẽ chuyển đến bệnh tuần hoàn trung ương và đến não, mà không qua gan. Lactuloz được kê toa cho bệnh nhân để tăng dung nạp protein của thực phẩm.

Thừa cân & chứng nhiễm mỡ

Một số bệnh nhân nhiễm mỡ gan mà thừa cân, cần phải giảm ăn để giảm bớt sự thoái hoá mỡ gan. Chứng nhiễm mỡ gan thường xảy ra ở 50% bệnh nhân viêm gan siêu vi C. Bệnh nhân cần phải giảm cân từ từ, phải giảm 10% trọng lượng bằng cách áp dụng chế độ ăn uống hợp lý và hoạt động cơ thể. Không nên giảm cân nhanh vì nó sẽ làm tổn thương gan, tăng áp lực tĩnh mạch cửa và gia tăng sự xơ hoá.

Ăn tốt để sống khoẻ mạnh

Một chế độ ăn uống tốt, thích hợp cho cơ thể, giúp bệnh nhân nhiễm viêm gan siêu vi C bảo vệ gan tốt hơn, đáp ứng tốt với phương thức điều trị và cải thiện được chất lượng cuộc sống.