Dự thảo Luật KH&CN: Thảo luận lần cuối vẫn “nóng”

Ngày 25-5, Quốc hội đã thảo luận ở hội trường về một số nội dung còn ý kiến khác nhau của dự thảo Luật khoa học và công nghệ (KH&CN) (sửa đổi).

Trường ĐH được xem là một loại hình KHCN

Về cơ sở giáo dục đại học trong hệ thống các loại hình tổ chức KH&CN

Theo báo cáo giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật khoa học và công nghệ (sửa đổi) do Chủ nhiệm Ủy ban khoa học, công nghệ và môi trường của Quốc hội Phan Xuân Dũng trình bày, dự thảo Luật do Chính phủ trình Quốc hội tại kỳ họp thứ 4 đã bỏ quy định của Luật KH&CN năm 2000 về trường đại học là tổ chức KH&CN.

Lý giải vấn đề này, Chính phủ cho rằng cơ sở giáo dục đào tạo có chức năng chủ yếu là đào tạo và trong thực tế hơn 10 năm qua các trường đại học đã không đăng ký hoạt động KH&CN theo quy định của Luật KH&CN năm 2000. Nghiên cứu KH&CN ở các cơ sở giáo dục đại học trước hết phục vụ việc nâng cao trình độ đội ngũ cán bộ giảng dạy và chất lượng học sinh, sinh viên ra trường theo quy định của Luật Giáo dục đại học, còn tổ chức KH&CN có chức năng chính là hoạt động KH&CN.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến đại biểu QH cho rằng xu hướng thế giới hiện nay là kết hợp chặt chẽ giáo dục, đào tạo với nghiên cứu - triển khai, đồng thời mô hình viện - trường là phổ biến trên thế giới, do đó, dự thảo luật cần phản ánh xu thế này.

Ủy ban Thường vụ QH nhận thấy ý kiến này xác đáng, cần phải tiếp thu. Bởi vì, cơ sở giáo dục đại học được thành lập và hoạt động theo Luật Giáo dục đại học, bên cạnh chức năng đào tạo là chủ yếu, còn có chức năng nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ. Tại các trường đại học có tiềm lực mạnh về KH&CN, hoạt động nghiên cứu khoa học được thực hiện bởi tất cả các khoa và các giảng viên. Việc coi đại học là tổ chức KH&CN sẽ huy động được nguồn lực, cơ sở vật chất của các trường đại học vào nghiên cứu KH. Dự thảo mới đã giữ lại quy định về Trường đại học là tổ chức KH&CN tại điểm b khoản 1 Điều 9.

Đồng tình với sửa đổi này, đại biểu Lê Văn Học, Lâm Đồng cho rằng, các trường đại học thời gian vừa qua đóng góp cho KH&CN cả nước rất ít, chính vì thế, việc chúng ta tiếp tục để cơ sở giáo dục đại học là một loại hình trong tổ chức khoa học công nghệ là hợp lý và phát huy được tiềm năng của các nhà khoa học đang làm việc trong các trường đại học.

Luật hướng đến trọng dụng nhân tài

Đa số ý kiến đại biểu Quốc hội cho rằng cần có các biện pháp mạnh mẽ để phát triển và thu hút nhân lực KH&CN, có các chính sách rõ ràng trọng dụng và sử dụng nhà khoa học; vinh danh và tạo điều kiện, môi trường cho các nhà khoa học làm việc, cống hiến, đặc biệt là đối với nhà khoa học đầu ngành và nhà khoa học chủ trì các nhiệm vụ KH&CN quan trọng của quốc gia, nhà khoa học trẻ tài năng.

Tiếp thu các ý kiến nêu trên, để thể hiện quyết tâm mạnh mẽ của Nhà nước trong việc ưu đãi, trọng dụng người tài, Dự thảo Luật đã quy định một số ưu đãi cụ thể đặc biệt, đồng thời giao Chính phủ quy định tiêu chí, trình tự, thủ tục xét công nhận các nhà khoa học được hưởng các ưu đãi này.

Dự thảo mới đã bổ sung Điều 22 “Đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài về KH&CN” để làm rõ hơn trách nhiệm của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ trong việc đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài KH&CN theo quy hoạch, kế hoạch và khẳng định rõ nguồn kinh phí cho việc này; chỉnh sửa Điều 23 về sử dụng nhân lực, trọng dụng nhân tài KH&CN; chỉnh sửa Điều 24 về thu hút cá nhân hoạt động KH&CN là người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia nước ngoài với những ưu đãi cụ thể.

Bên cạnh đó, Dự thảo Luật bổ sung quy định đối với nhà khoa học có đóng góp đặc biệt xuất sắc cho sự nghiệp KH&CN được phong, tặng danh hiệu vinh dự nhà nước theo quy định của pháp luật về thi đua, khen thưởng (Điều 77).

Theo đại biểu Trần Văn Minh, Quảng Ninh, dự thảo lần này đã tiếp thu chỉnh sửa quy định nhiều chế độ ưu đãi cho các nhà khoa học đầu ngành cho hoạt động khoa học và công nghệ, được hưởng mức phụ cấp ưu đãi đặc biệt theo quy định của Chính phủ. Tuy nhiên, theo ông, Nhà nước cần quan tâm về điều kiện sống như về nhà ở cho các nhà khoa học công nghệ đầu ngành. Và ông đề nghị bổ sung, sửa đổi Điểm d, Khoản 2 là được hưởng ưu đãi về nhà ở và được hưởng mức phụ cấp ưu đãi đặc biệt của Thủ tướng, của Chính phủ.

Còn đại biểu Phạm Xuân Thăng, Hải Dương nhấn mạnh nguyên nhân lạc hậu của nền KH&CN nước ta chủ yếu là do chế độ đãi ngộ cho đội ngũ nhà KH còn nhiều bất cập. Hoạt động Khoa học công nghệ có đặc thù riêng và có tính sáng tạo rất cao. Đi kèm với đó là tính rủi ro trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ KH&CN. Do đó cần có những cơ chế chính sách mang tính đặc thù đối với nhân lực KH&CN.

Ông đề nghị cần có cơ chế khen thưởng cho các tập thể, cá nhân, không phải giữ chức danh KH&CN, đó là những người dân say mê sáng tạo, có những sáng tạo, sáng chế cải tiến kỹ thuật mang lại những kết quả hữu ích mà có khi nhiều cơ quan nghiên cứu khoa học công lập chưa làm được. Cùng với đó việc có chính sách ưu đãi đối với các nguồn nhân lực và nhân tài khoa học công nghệ trong các tổ chức KH&CN cũng cần bổ sung chính sách ưu đãi thu hút các sinh viên giỏi vào các ngành nghiên cứu khoa học cơ bản.

Chồng chéo bộ chủ quản đào tạo nhân lực

Trong điều 22 dự thảo luật quy định về việc đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài về khoa học và công nghệ, Khoản 2 quy định những lĩnh vực do Bộ giáo dục - Đào tạo chủ trì, còn Khoản 3 quy định những lĩnh vực do Bộ KH&CN chủ trì. Đại biểu Đỗ Văn Vẻ, Thái Bình và Mai Thị Ánh Tuyết, An Giang phân tích, với quy định mang tính nguyên tắc như thế này có thể xảy ra chồng chéo giữa hai bộ. Và cũng có thể xảy ra tình trạng lĩnh vực không có ai đảm nhiệm. Vì vậy ông đề nghị trong Nghị định hướng dẫn của Chính phủ cần quy định chi tiết hơn về những lĩnh vực do Bộ Giáo dục - Đào tạo và những lĩnh vực do Bộ KH&CN đảm nhận.

Còn theo đại biểu Phạm Xuân Thăng, hiện nay chúng ta đang xác định nguồn nhân lực khoa học công nghệ bao gồm những người có trình độ từ cao đẳng trở lên, cả nước có tới hơn 4,2 triệu người. Với số lượng lớn như vậy, quy định trong Khoản 3 Điều 12 giao cho Bộ KH&CN chủ trì, phối hợp với các cơ quan, tổ chức liên quan tổ chức đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ về khoa học công nghệ cho đội ngũ nhân lực khoa học công nghệ trên cả nước thì khó có thể thực hiện được. Ông đề nghị sửa nguồn nhân lực khoa học công nghệ trên cả nước thành nguồn nhân lực khoa học công nghệ trong các tổ chức khoa học công nghệ trên cả nước. Như vậy sẽ phù hợp và có tính khả thi cao hơn.

Cần chia lại “gói” ngân sách 2% cho khoa học

Theo đại biểu Huỳnh Minh Hoàng, Bạc Liêu, Nhà nước dành 2% tổng chi ngân sách hàng năm cho KH&CN, bao gồm: kinh phí đầu tư phát triển KHCN và sự nghiệp KHCN. Các bộ, ngành, địa phương lập kế hoạch dự toán kinh phí gửi về Bộ Kế hoạch – Đầu tư, Bộ Tài chính để tổng hợp. Bộ KH&CN - cơ quan chịu trách nhiệm trước Chính phủ và trước Quốc hội về việc sử dụng hiệu quả khoản ngân sách này lại chưa được tham gia vào quá trình phân vốn thẩm định nội dung, không thể kiểm tra giám sát có hiệu quả về đầu tư phát triển KHCN. Kết quả tìm hiểu cho thấy kinh phí KHCN ít mà lại sử dụng đúng mục đích cho hoạt động khoa học công nghệ không nhiều. Điển hình là vừa qua, có những khoản ngân sách chi vào các lĩnh vực không phải là KHCN như làm đường giao thông, xây dựng bệnh viện, xử lý chất thải rắn, bãi rác, mạng lưới quan trắc môi trường...

Theo đại biểu Hoàng, cần có cơ chế phân bổ ngân sách nhà nước theo nhiệm vụ chi cho hoạt động khoa học công nghệ tại từng ngành, từng địa phương để nhằm tạo điều kiện và cởi trói cho khoa học công nghệ phát triển.

Còn đại biểu Lê Văn Học cho biết, trong những năm vừa qua, báo cáo của Bộ KH&CN cho thấy, trong 2% ngân sách thì 90% là dành chi để trả lương cho 60.000 người hiện nay đang làm việc trong ngành KH&CN và duy trì cho các cơ quan, các viện nghiên cứu từ Trung ương đến địa phương. Như vậy chỉ còn 10% trong tổng số 2% là dành cho các đề tài nghiên cứu khoa học từ cấp nhà nước, cấp bộ, cấp ngành đến cấp cơ sở. Chính vì thế, kết quả nghiên cứu của chúng ta không xứng đáng với tiềm năng đất nước.

Đại biểu Bùi Thị An, Hà Nội nhận xét, trong hơn chục năm vừa qua chúng ta chưa làm tốt dự báo chiến lược về khoa học. Bà An đề nghị Bộ KH&CN tổ chức xây dựng hệ thống dự báo. Vì dự báo đúng thì ta sẽ đầu tư đúng. Nếu dự báo tốt, ngân sách chúng ta bỏ ra cũng không đến nỗi là không có hiệu quả.