Điệu xòe vùng đất Mường
Reng... Reng... Reng... A lô tôi nghe - Hôm nay khai xuân, chúng ta đi Khổng Lào, Phong Thổ chứ? Lời của ông Lò Văn Chiến - Phó Chủ tịch Hội Văn học - Nghệ thuật tỉnh, người con dân bản Lai Châu, cả cuộc đời cống hiến cho quê hương mình.
- Trên đấy có gì không bác?
- Đêm nay có hội xòe.
Chúng tôi xuất phát từ thị xã Lai Châu - cái thị xã non trẻ còn bề bộn với bao công trình đang xây dựng, đi về hướng tây. Tiếng máy xe bắt đầu gầm bên dưới chân đèo Hồng Thu Mán. Con đường ngoằn ngoèo ôm sát lấy sườn núi, lên cao dần rồi lại lao đầu xuống như những đường bậc thang của các nương chè. Có khác chăng một bên là vách núi, một bên là vực thẳm. Xa xa dưới thung lũng, lác đác những ngôi nhà nằm ép mình bên chân núi, trong sương lúc mờ, lúc tỏ.
Khoảng 30 phút, chúng tôi tới ngã ba Mường So. Rẽ phải hai bên đường là cánh rừng tái sinh, cây liền cây khép tán xanh rì. Theo con dốc khúc khuỷu chạy xuôi, tiết trời như ngày càng khắc nghiệt, buốt giá. Nơi cuối con dốc, một cây cầu bê tông xây dựng kiên cố. Tôi hỏi: Đâylà cầu gì hả bác? Đáp lại tôi giọng trầm ấm: Cầu Phiêng Đanh, nó được xây dựng năm 2001, với chiều dài 109,7m. Trước đây, chỉ là cây cầu treo và đã từng bị đánh sập trong chiến tranh biên giới tháng 2/1979. Phiêng Đanh theo tiếng Thái có nghĩa là “bãi đất bỏ hoang”. Nơi đó bây giờ là những ngôi nhà kiên cố 2 - 3 tầng mọc lên san sát, buôn bán nhộn nhịp. Trong ký ức người già, dấu tích của một thời quá khứ chưa xa vẫn còn hiện rõ. Chúng tôi đi tiếp trên con đường đang làm dở, với bao đoạn lồi lõm ổ gà, ổ trâu. Bác Chiến cho biết: - Đây là quốc lộ 100 chạy qua Mường So, Khổng Lào, Hoang Thèng... Tới cửa khẩu Ma Lù Thàng, một cửa khẩu đang được đầu tư xây dựng thành cửa khẩu quốc tế. Trước kia chỉ là con đường cấp phối, mùa khô thì bụi, mùa mưa chỉ còn cách đi bộ. Đây cũng là đường giao thông của 9 xã vùng cao biên giới.
·Truyền tích đất xòe
Theo cụ Lý Thanh Duyên (xã Mường So): Vùng Mường So xưa là một dải đất, bao gồm: Mường So, Khổng Lào, Hoàng Thèng và Bản Lang ngày nay. Trước năm 1954 tại khu vực này, có 2 đồn quân Pháp đóng trên đỉnh núi Phu Nhọ Khọ trên độ cao 450m khống chế toàn bộ thung lũng rộng lớn này.
Theo người già kể rằng: - Dãy núi chạy dài uốn mình với những đường nét hoàn mỹ kia là hình dáng một cô gái đang ngủ - một nàng tiên xuống tắm trên dòng Nậm So. Do tắm mát, thấy cảnh đẹp, mải chơi nên mệt quá nằm ngả lưng bên dòng suối, quên mất đường về! Từ đó nàng ở lại với dân bản mường; nàng yêu quý, cảm mến đất và người nơi đây. Vào một đêm rằm trăng chênh chếch đầu ngọn núi, những chàng trai, cô gái từ các bản gần xa tụ hội quây quần bên nhau chuyện trò. Nhìn những đôi trai gái tâm tình, nàng hòa mình vào niềm vui chung đó. Rồi dạy cho những cô gái Thái lời ca và những điệu xòe. Ngày nay, vẫn dáng hình mỹ miều, thư thái của nàng nằm đó, đôi chân buông chấm dòng Nậm So, mái tóc bồng bềnh như một con rồng bạc lấp lánh khởi nguồn từ Bản Lang chảy xuôi xuống Nậm Lùm.
Nơi đây vốn là vùng đất gốc của dòng họ Đèo. Dưới thời cai trị của thực dân Pháp, chúng chia Lai Châu ra làm hai và đều thuộc quyền cai quản của hai ông vua họ Đèo. Khu vực Mường So dưới quyền của Đèo Văn Ân.
Người Thái ở vùng cao sống khoáng đạt, yêu ca hát. Đèo văn Ân vốn ưa chuộng văn nghệ, hàng năm tổ chức rất nhiều cuộc vui như đêm hội xòe... Đặc biệt, mỗi khi có khách quý thì múa xòe là món ăn tinh thần không thể thiếu. Quan khách thuở trước lên Mường So, được Ân đãi những đêm thuốc phiện say nồng, nằm ngất ngưỡng thưởng thức những điệu xòe mát mắt của các cô gái đẹp được tuyển về từ các bản xa gần. Đội xòe xứ Mường So ngày ấy từng một thời nổi tiếng khắp một dải núi rừng Tây Bắc.
·Đất xòe hôm nay
Theo sự giới thiệu của ông Sủ - Bí thư Đảng ủy xã Mường So, chúng tôi tìm đến nhà bà Đèo Thị Ly - Người con của bản Thẳm Bú, nay cư trú tại trung tâm xã. Bà đã có gần hai mươi năm giữ cương vị Bí thư Đảng ủy xã Mường So, và còn là người rất tâm huyết trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.
Tôi được biết: tháng 9-1979, người phụ nữ này vượt đường trường về tận tỉnh Thái Bình đón 36 hộ dân lên vùng đất này lập nghiệp, xây dựng kinh tế mới. Mặc dù bây giờ bà đã nghỉ hưu, được quây quần bên con cháu, nhưng bà vẫn tham công tiếc việc. Ngoài việc nhà, hàng năm trong những dịp tết Nguyên đán hay những ngày lễ mừng cơm mới (tết Soong Síp)... bà vẫn tham gia tổ chức các phong trào ca hát, các đội xòe khắp các bản mường với mong muốn bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của người Thái ở nơi đây. Bà thường tổ chức những buổi học hát, học múa cho con em trong xã. Bà xuống từng thôn, bản, mời những nghệ nhân về dạy cho lớp trẻ những điệu múa cũ mà ít người còn biết đến.
Tôi hỏi: - Bây giờ Mường So có bao nhiêu đội xòe
- Nếu những năm trước, 14 bản ở Mường So chỉ có 2 đội xòe thì một vài năm trở lại đây, nhờ sự quan tâm của lãnh đạo các cấp, các ngành trong việc bảo tồn và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc nên con số đã là 17 đội xòe.
Đêm đó chúng tôi nghỉ lại Mường So và được bà Ly dẫn đi tham dự đêm xòe tại trung tâm xã. Những cô gái Thái trong trang phục áo cóm trắng bó sát người với hàng cúc bạc lấp lánh, váy lĩnh đen tuyền uyển chuyển trong tiếng nhạc. Những bàn tay người Thái, người Việt, người Giáy đang nối vòng cùng những bước chân nhịp nhàng, uyển chuyển theo tiếng trống, tiếng chiêng rộn rã.
Những đêm xòe ngất ngây lòng người như đêm nay, chính là dịp để người dân ở bản xa, bản gần làm quen. Đêm dần về khuya, Mường So phủ đầy sương lạnh. Nhưng khí lạnh vùng núi cao dường như không mảy may tác dụng gì tới những bước chân uyển chuyển kia. Những gương mặt nóng bừng, ngớiáng. Những giọt mồ hôi lăn đều trên đôi má ửng hồng của cô gái vùng cao, ướt đuôi tóc chàng trai bản núi. Dạ tiệc chỉ dừng khi gà gáy chuyển canh. Tiếng bước chân, cùng tiếng nói cười xa gần theo những lối mòn về bản, với bao bịn rịn. Trước khi để khách phương xa rời đêm hội, những bóng áo cóm chủ nhà vẫn nằng nặc mời chúng tôi thêm vài chén rượu giao tình.
Ngày hôm sau theo chân bác Chiến, tôi tới Khổng Lào. Nơi đây, cũng là cội nguồn của những điệu xòe Thái. Tại trung tâm xã là những nóc nhà sàn quen thuộc kề bên nhau ém mình dưới hai dãy núi Khung Pon và Chề Bú, lác đác vài ngôi nhà nền thấp của đồng bào miền xuôi lên đây làm kinh tế từ những năm 80 thế kỷ trước. Tại trụ sở UBND xã, gần chục cô gái bắt đầu “Ing lả ơi” trong tiếng “bùng binh” của trống, chiêng. Đứng bên cạnh là một ông lão đầu đội khăn chít, gương mặt đã có nhiều nếp tuổi, gấp xuôi gò má, đứng bên cánh gà vỗ tay bắt nhịp, tiếng hát của người có tuổi cất lên nghe ấm lạ.
Khi tới gần, tôi thấy gương mặt quen quen, thì ra đó chính là ông Pẩu “già” - Lò Văn Pẩu, người được Sở Văn hóa - Thông tin Lai Châu (cũ) công nhận nghệ nhân năm 1996 và là hội viên Hội VH-NT Lai Châu (mới), nơi tôi đang công tác. Ông tạm dừng, hồ hởi đón và mời chúng tôi về nhà. Ngôi nhà sàn nhỏ xinh xắn nằm liền kề trục đường liên xã, cạnh trụ sở UBND xã Khổng Lào. Ngôi nhà ông đã sống gần trọn cả cuộc đời và chính trong ngôi nhà này, bao “đứa con tinh thần” của ông lần lượt ra đời. Bao bài hát, điệu múa cất lên từ đây. Ông cho tôi biết:
Khổng Lào có 12 bản thì nay đã có 11 đội xòe (mỗi đội có từ 8 - 12 người), tất cả đều do một tay ông phụ trách. Bất chợt ông vỗ tay bắt nhịp rồi cất giọng hát vang làm tôi ngẩn người. Biết tôi không biết tiếng, ông nói: Đây là bài “50 năm giải phóng huyện Phong Thổ” do ông sáng tác, viết theo làn điệu dân ca Thái. Bài hát này đã đạt giải vàng liên hoan tiếng hát quần chúng toàn tỉnh năm 2003. Ngoài kia tiếng “bùng binh” vẫn vang lên cùng tiếng vỗ tay.
Tiếng vỗ tay được thay cho dàn nhạc, các cô gái Thái với áo cóm trắng chẽn bó sát người, váy nhung đen tuyền lả lướt theo tiếng vỗ tay và giọng hát ông Pẩu “già”. Khi tôi còn say sưa theo dõi từng động tác uyển chuyển của đội xòe, bất chợt tiếng bác Chiến cất lên làm tôi bừng tỉnh: - Đó là bài “Người đẹp Mường Then” do chính ông ấy sáng tác đấy.
Tạm biệt ông Pẩu “già”, tạm biệt những con người đang ngày đêm miệt mài với tâm huyết luôn gìn giữ bản sắc văn hóa của quê hương mình. Chia tay đất mường, lòng tôi thấy bịn rịn như không muốn rời xa. Tiếng “bùng binh” và lời bài hát “Người đẹp Mường Then” vẫn văng vẳng bên tai: “Người đẹp đi suối, cá lội về chân; Người đẹp đi lên rừng, chim tìm về xem mặt”!
