Đề xuất một tên gọi cho Giải thưởng sáng tạo khoa học công nghệ Việt Nam

Trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đặc biệt là trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, khoa học công nghệ giữ vị trí ngày càng quan trọng. Vì vậy, việc đánh giá các thành tựu khoa học – công nghệ và tôn vinh các tác giả của những công trình đó có ý nghĩa to lớn. Trong những năm gần đây, ở nước ta đã xuất hiện các giải thưởng về khoa học và công nghệ: Giải thưởng Hồ Chí Minh, giải thưởng Nhà nước, giải thưởng Lê Quý Đôn, giải thưởng Lê Văn Thiêm... Đó là điều rất đáng mừng và đáng được ủng hộ.

Đối với mỗi giải thưởng, việc đặt tên là rất đáng quan tâm, sao cho vừa thể hiện được ý nghĩa, tầm cỡ và nội dung của giải thưởng. Có nhiều cách đặt tên giải thưởng: đặt tên theo nội dung, ví dụ như giải thưởng khoa học – công nghệ; đặt tên theo tầm cỡ, ví dụ như giải thưởng Nhà nước, đặt tên theo biểu tượng, ví dụ như giải thưởng Bông sen vàng, đặt tên theo tên danh nhân, ví dụ như giải thưởng Lê Quý Đôn.

Từ gần 10 năm nay, giải thưởng chung của Bộ Khoa học và Công nghệ, Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam cùng một số cơ quan khác đã được mang tên chính thức là Giải thưởng sáng tạo khoa học công nghệ Việt Nam, thay cho “cái tên ít thông dụng trước đó” (1). Tuy nhiên, do những nguyên nhân khác nhau, khách quan hay chủ quan, vô tình hay hữu ý, cái tên đã bị thay thế đó lại vẫn được sử dụng ở nơi này hoặc nơi khác. Trong số các lý do khách quan, độ dài của tên gọi giải thưởng có thể là một trở ngại đối với một số người có thói quan sử dụng (vô tư) các khái niệm vắn tắt. Họ muốn rút gọn tên gọi của giải thưởng mà quên mất rằng tên gọi cũ không còn là tên gọi chính thức và hợp pháp nữa. Việc vin vào lý do đó để tiếp tục sử dụng một tên gọi (hoặc thương hiệu) đã bị phủ nhận và thay thế là một trong những biểu hiện tuỳ tiện, không nghiêm túc. Nếu quả thực độ dài của tên gọi giải thưởng đã bị lợi dụng, dẫn đến sự tuỳ tiện và không nghiêm túc, không xứng đáng với những cơ quan khoa học, thì vấn đề đặt ra lúc này là xác định một tên gọi khác phù hợp hơn. Chúng tôi tin rằng hai cơ quan khoa học cỡ lớn của đất nước là Bộ Khoa học và Công nghệ và Liên hiệp các hội khoa học và Công nghệ và Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam có đủ thẩm quyền và năng lực để giải quyết vấn đề này.

Cũng cần lưu ý rằng biểu trưng (hình A) được giới thiệu cùng với giải thưởng sáng tạo khoa học công nghệ Việt Nam lại hoàn toàn trùng với biểu tượng (hình B) của một tổ chức tư nhân.

Mọi người Việt Nam chúng ta đều biết Giáo sư, Viện sĩ, Thiếu tướng, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa là một nhà khoa học lỗi lạc, một nhà yêu nước nồng nàn, một nhân cách mẫu mực, người ghi công đầu trong sáng tạo khoa học và công nghệ của nước nhà. Giáo sư Trần Đại Nghĩa lại đã từng là người lãnh đạo cao nhất của Uỷ ban khoa học và kỹ thuật Nhà nước (nay là Bộ Khoa học và Công nghệ) và của Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam .

Xuất phát từ tình hình nêu trên, nên chăng có thể xem xét tên gọi sau đây để đặt cho giải thưởng chung của Bộ Khoa học và Công nghệ, Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam và một số cơ quan khác: Giải thưởng Trần Đại Nghĩa về khoa học và công nghệ, gọi tắt là Giải thưởng Trần Đại Nghĩa.

________

1. Xem bài Về tên gọi một giải thưởng. Tạp chí Khoa học và Tổ quốc, số 98, ngày 20/6/1998, tr. 16.