Để công nghiệp môi trường trở thành ngành kinh tế mũi nhọn
"Tăng cường đầu tư và sử dụng đúng mục đích, hiệu quả nguồn chi thường xuyên từ ngân sách cho sự nghiệp môi trường, khuyến khích các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước đầu tư bảo vệ môi trường, tăng tỉ lệ đầu tư cho môi trường trong nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức". Đó là một trong những nội dung quan trọng của Chỉ thị số 29-CT/TW của Ban Bí thư khóa X về tiếp tục đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết 41-NQ/TW của Bộ Chính trị (khóa IX) "Về bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước". Trên cơ sở Chỉ thị này, Bộ Tài nguyên và Môi trường và Bộ Công thương đã xây dựng các Đề án hướng đến quy hoạch, phát triển các loại hình dịch vụ này.
Theo mục tiêu mà Bộ Tài nguyên và Môi trường đưa ra đến năm 2010, 100% cơ sở sản xuất mới xây dựng phải áp dụng công nghệ sạch hoặc được trang bị các thiết bị giảm thiểu ô nhiễm, xử lý chất thải; trên 50% các cơ sở sản xuất kinh doanh phải đạt tiêu chuẩn về môi trường… Để đạt được mục tiêu này, ngoài sự quản lý, giám sát chặt chẽ của các cấp, các ngành; thẩm định kỹ các dự án, thì việc cần làm ngay là thúc đẩy nhanh ngành công nghiệp, dịch vụ môi trường. Cũng trong vấn đề này, Đề án phát triển ngành công nghiệp môi trường Việt Nam (do Bộ Công Thương chủ trì) đặt mục tiêu đến năm 2020, ngành công nghiệp môi trường sẽ trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, đáp ứng nhu cầu bảo vệ môi trường trong nước.
Như vậy, Công nghiệp môi trường không chỉ như một ngành công nghiệp đặc thù, đóng vai trò quan trọng trong cơ cấu các ngành công nghiệp và dịch vụ và đóng góp vào sự tăng trưởng GDP của quốc gia, mà còn đóng vai trò quyết định trong việc hỗ trợ các doanh nghiệp, đảm bảo đáp ứng các yêu cầu bảo vệ môi trường trong sản xuất công nghiệp, dịch vụ và sinh hoạt.
Trên thực tế, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hoá nhanh trong những năm gần đây của Việt Nam đã làm cho vấn đề môi trường trở nên bức xúc và hệ luỵ đã kéo theo một nền công nghiệp môi trường non trẻ ra đời. Theo số liệu điều tra của Viện Nghiên cứu Chiến lược và Chính sách công nghiệp (IPSI) tiến hành trong các năm 2006-2007 trên phạm vi 20 tỉnh, đã thống kê được trên 2.000 doanh nghiệp đang hoạt động trong lĩnh vực môi trường. Ngoài các Công ty Môi trường đô thị URENCO của các tỉnh/thành phố còn có các doanh nghiệp tư nhân trong nước, ngoài nước, các hình thức liên doanh, liên kết. Quy mô của các công ty cũng tăng rất nhanh, trong đó một số công ty có doanh số lên đến 1.000 tỷ đồng/năm. Đặc biệt, đã có nhiều loại hình liên doanh, liên kết và chuyển giao kỹ thuật, công nghệ giữa doanh nghiệp Việt Nam và nhiều doanh nghiệp nước ngoài trong lĩnh vực này, qua đó làm gia tăng sự phong phú và đa dạng về loại hình công nghệ này tại Việt Nam.
Hoạt động môi trường của Việt Nam đang dần trở nên chuyên môn hóa sâu, mang tính công nghiệp với các doanh nghiệp chuyên sản xuất và cung ứng dịch vụ trên tất cả 3 lĩnh vực: Dịch vụ môi trường, sản xuất thiết bị công nghệ và quản lý tài nguyên. Tuy nhiên, các hoạt động này còn đang tồn tại nhiều bất cập, nhiều khó khăn, vướng mắc cần được tháo gỡ. Các hoạt động này còn manh mún, rải rác với mức độ khác nhau tại các tỉnh /thành phố. Quy mô sản xuất nhỏ, đơn chiếc, chưa có được công nghệ sản xuất chế tạo hàng loạt hay quy mô công nghiệp; phần lớn là do các viện, các trung tâm, các công ty tư vấn thiết kế chế tạo theo các hợp đồng cụ thể, chưa có các hãng sản xuất chuyên nghiệp, chưa có nhiều thương hiệu công nghiệp môi trường Việt Nam. Vốn đầu tư cho lĩnh vực sản xuất công nghiệp môi trường của nước ta còn rất hạn chế. Mặt khác, đội ngũ các nhà khoa học và công nghệ môi trường còn yếu và thiếu, đặc biệt là chuyên gia ở độ tuổi sung sức 30-50… Bên cạnh đó, theo ông Nguyễn Văn Tài, Viện trưởng Viện Chiến lược Tài nguyên và Môi trường vẫn còn nhiều vướng mắc về cơ chế, chính sách, chế tài khuyến khích, hỗ trợ và bảo vệ doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghệ môi trường. Thứ nhất, hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật về bảo vệ môi trường nước ta chưa đầy đủ, chưa đồng bộ; các chế tài xử phạt chưa đủ mạnh để bắt buộc mọi người dân, doanh nghiệp, tổ chức phải tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường. Thứ hai, các cơ chế, chính sách khuyến khích doanh nghiệp tham gia lĩnh vực kinh tế môi trường chưa rõ ràng, chưa đủ hấp dẫn để thu hút đầu tư vào phát triển công nghiệp môi trường, Nhà nước chưa có định hướng cụ thể để phát triển lĩnh vực công nghiệp này. Thêm vào đó, doanh nghiệp trong nước còn gặp không ít khó khăn về công nghệ, nhân lực…
Nhằm hạn chế những khó khăn trên, rất nhiều giải pháp đang được nghiên cứu, trình Chính phủ phê duyệt. Trong đó, bên cạnh Đề án phát triển công nghiệp môi trường của Bộ Công thương, Đề án Phát triển dịch vụ môi trường của Bộ Tài nguyên và Môi trường đang trình Chính phủ phê duyệt, dự kiến kinh phí lên đến 6.200 tỷ đồng, chủ yếu được lấy từ nguồn ngân sách nhà nước, đồng thời huy động các nguồn vốn khác như ODA, vốn từ các chương trình hợp tác quốc tế và các thành phần kinh tế. Nếu đề án này được phê duyệt, tới đây Tập đoàn Dịch vụ môi trường Việt Nam sẽ được thành lập với cổ phần chủ yếu của Nhà nước, đủ mạnh để giải quyết các vấn đề môi trường lớn của đất nước và cạnh tranh với các doanh nghiệp nước ngoài.
Đề án phát triển ngành Công nghiệp môi trường do Bộ Công thương chủ trì đã hoàn thiện và được Phó thủ tướng Chính phủ Hoàng Trung Hải ký phê duyệt ngày 21 tháng 7 vừa qua là cơ hội mở để chúng ta thúc đẩy, phát triển ngành công nghiệp môi trường trong nước; tạo bước chuyển biến vững chắc và toàn diện trong công tác bảo vệ môi trường, từ đó chủ động hạn chế mức độ gia tăng ô nhiễm, kiểm soát và cải thiện chất lượng môi trường; giải quyết tình trạng suy thoái môi trường. Cụ thể, đến năm 2010, hoàn thiện qui hoạch phát triển công nghiệp môi trường; xây dựng cơ chế, chính sách khuyến khích đầu tư phát triển ngành công nghiệp môi trường; cơ bản hình thành và bước đầu phát triển ngành công nghiệp môi trường với cơ cấu tổ chức gồm các mảng: Quản lý, nghiên cứu, sản xuất và dịch vụ. Đến năm 2015, đáp ứng cơ bản nhu cầu công nghệ, thiết bị và dịch vụ bảo vệ môi trường, sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên trong những lĩnh vực không đòi hỏi công nghệ cao (quản lý chất thải sinh hoạt, xử lý bụi, chất thải rắn và nước thải công nghệip và thúc đẩy sản xuất sạch hơn, tiết kiệm năng lượng, tài nguyên); tiếp cận, áp dụng các công nghệ cao trong bảo vệ môi trường. Tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách đẩy mạnh phát triển các doanh nghiệp công nghiệp môi trường. Đến năm 2020, ngành công nghiệp môi trường trở thành một ngành kinh tế mũi nhọn, đáp ứng nhu cầu bảo vệ môi trường trong nước; tạo bước chuyển biến vững chắc và toàn diện trong công tác bảo vệ môi trường, cung cấp được các công nghệ thiết bị, dịch vụ ở trình độ cao so với các nước trong khu vực, phù hợp với tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước./.
