Đất – món ăn, vị thuốc

Đất trên bàn ăn thế giới

“Nó tan ra trong miệng bạn, ngọt ngào như một mẩu sôcôla”, Ruth Anne T. Joiner, một phụ nữ ở Montezuma, bang Georgia , Mỹ hào hứng kể về cảm giác của chị khi thưởng thức món ăn khoái khẩu - đất. Joiner, 40 tuổi, là mẹ của bốn đứa trẻ khoẻ mạnh. Đất chính là món ăn giúp chị vượt qua những thời kỳ khó chịu khi thai nghén. Joiner bắt đầu ăn đất từ 20 năm trước, khi chị có thai lần đầu tiên. Kể từ đó, chị trở nên “nghiện” đất.

Đối với người Ainu ở Nhật Bản, món súp với những viên đất sét được nấu kỹ với nước hầm rau củ bao giờ cũng là một món ăn ngon miệng. Người vùng Xibia (Nga) thì có thói quen mang theo một vài viên đất quê nhà trong các chuyến đi xa. Mỗi khi nhạt miệng hoặc chạnh lòng nhớ người thân, họ bỏ một viên ra nhấm nháp.

Ăn đất, dù là đất bột, đất bùn hay đất sét đều được giới khoa học gọi chung bằng một cái tên: geophagy. Trước kia, đa số các nghiên cứu xếp ăn đất vào một trong các hội chứng pica (ăn những thứ không phải là thực phẩm như ăn tiền xu, ăn sơn, xà phòng…). Nhưng hiện nay, một số chuyên gia dinh dưỡng cho rằng cách sắp xếp này không hoàn toàn hợp lý. Theo họ, đất là một món ăn mang lại những giá trị tích cực nhất định cho sức khoẻ con người.

Ăn đất - sống khoẻ?

Các nhà nghiên cứu cho rằng nhiều dân tộc ăn đất trước hết vì nó có khả năng vô hiệu hoá độc tố trong nhiều loại thức ăn khác. Vì lẽ đó, người da đỏ Nam Mỹ thường nấu khoai tây với đất sét. Trong khoai tây, đặc biệt là khoai đã mọc mầm có nhiều glycoalkaloid, có thể gây tiêu chảy, nôn mửa và rối loạn thần kinh ở người. Tuy nhiên, nếu nấu với đất sét thì glycoalkaloid được trung hoà và món ăn trở nên rất an toàn. Quả đấu là một ví dụ khác. Loại quả này chứa axít tanic nên không thể ăn được nếu chưa qua chế biến. Tuy nhiên, đánh bột quả đấu trộn đất sét lại là một món ăn được ưa chuộng ở nhiều nơi trên thế giới, từ Califonia (Mỹ) tới Sardinia(Italia).

Một số loại đất sét còn chứa các khoáng chất rất tốt cho phụ nữ mang thai. Một nghiên cứu đăng trên trang web y khoa MedHunter cho biết, một “phần ăn” 100g đất sét trắng loại tốt đã qua chế biến có thể mang lại khoảng 15mg canxi, 48mg sắt, 42 mg kẽm, một lượng nhỏ đồng và các nguyên tố khác. Những chất này có vai trò quan trọng đối với cơ thể, đặc biệt là trong thời kỳ mang thai. Erica Gibson - Staneland, một giáo sư nhân loại học người Mỹ đã ghi nhận được một thực tế là phong tục ăn đất đặc biệt phát triển ở những địa phương không có nghề chế biến sữa. Các sản phẩm sữa là nguồn cung cấp canxi hàng đầu trong bữa ăn hàng ngày. Có thể vì thế mà ở những nơi chúng không có mặt, một cách vô thức, các bà mẹ đã tìm đến đất sét để bổ sung nguồn canxi thiếu hụt. Ở nhiều vùng nông thôn châu Phi, đất tổ mối là món ăn đặc biệt dùng để bồi dưỡng cho phụ nữ mang thai. Người ta cho rằng trong nước bọt của mối có một số enzym, khi mối xây tổ, các enzym này được mối tiết vào đất, làm đất “bổ” hơn rất nhiều.

Ngành công nghiệp thực phẩm chế biến đất

Không phải mọi loại đất đều có thể ăn được, cũng không phải cứ đào đất lên là ăn được ngay. Đất có những thành phần tốt nhưng cũng chứa nhiều mầm bệnh. Hơn nữa, nếu đật bị ô nhiễm hoặc có hàm lượng khoáng chất không phù hợp thì sẽ gây hại cho sức khoẻ. Chính vì vậy mà ngành chế biến đất làm thuốc và món ăn mới ra đời và trở thành một ngành làm ăn phát đạt. Hàng năm, làng Uzalla ( Nigeria ) cung cấp cho thị trường châu Phi ít nhất 500 tấn đất sét đã chế biến thành món ăn, trong đó, phân nửa là đất tổ mối. Ngoài ra còn hàng trăm tấn khác được xuất sang Mỹ và một số nước châu Âu. Thị trường đất ở đây khá nhộn nhịp vì số người khoái khẩu với món đất ngày càng tăng, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em. Đất được chế biến thành đủ dạng, thỏi (như kẹo và được thêm một số loại phụ gia như đường, sôcôla, hương liệu cho thêm phần hấp dẫn), viên nén hay bột tán và được bán với giá không hề rẻ, từ vài chục đến vài trăm đô la cho một hộp nhỏ.

Nguồn: KH & ĐS, số 28 (1850), 7/4/2006