Đa dạng sinh học trong khu bảo tồn thiên nhiên Yên Tử
Trung tâm của khu bảo tồn là ngọn núi Yên Tử cao 1.068m. Các khe núi hình thành ở sườn phía Bắc chạy theo hướng Bắc đổ vào sông Lục ngạn, các suối ở sườn Nam đổ vào sông Kinh Thầy.
Các điều tra ban đầu về khu hệ động vật có xương sống ở Yên Tử đã ghi nhận có 45 loài thú, 11.143 loài chim, 26 loài bò sát, 22 loài lưỡng thê với trên 50% là dược liệu quý. Về thú đáng chú ý có loài Lửng Chó và Cầy Vằn, dùng làm thực phẩm để phục hồi sức khỏe. Tuy nhiên, loài này đang bị đe doạ tuyệt chủng trên toàn cầu. Một số loài chim được ghi nhận cũng là những loài đang bị đe doạ tuyệt chủng trên toàn cầu như Cụt Đuôi Bụng Vạch. Ba loài lưỡng thể là loài đặc hữu ở Việt Nam .
Về hệ thực vật, kết quả khảo sát thực địa mới nhất tại Tây Yên Tử đã xác định được 5 kiểu thảm thực vật chính:
Ở độ cao dưới 100m, tồn tại 2 kiểu thảm thực vật đặc trưng là Trảng cỏ và Trảng cây bụi. Các loài cây này gồm một số loài cây dược liệu.
Ở độ cao 100 - 200m, là Trảng hóp xen cây gỗ và tre nứa. Đây là hình thái của thảm thực vật thứ sinh, có một số loài cây dược liệu.
Từ 200m trở lên đến 900m, là kiểu rừng kín thường xanh, cây lá rộng thường xen cây lá kim, mưa ẩm nhiệt đới.
Từ 900m đến 1.068m, là kiểu rừng xen cây gỗ lá rộng.
Trong 5 kiểu thảm thực vật trên, kiểu rừng kín thường xanh cây lá rộng xen cây lá kim mưa ẩm nhiệt đới hiện chiếm hầu hết khu bảo tồn (70% các loài cây đã thống kê được). Các loài có giá trị kinh tế, có ý nghĩa khoa học cũng được phát hiện tại đây, đáng chú ý như Dẻ Đỏ, Dẻ Cau, Thông Nàng (Thông Đuôi Gà). Từ độ cao 900m là thảm thực vật với ưu thế rõ rệt của thảm Trúc. Thảm Trúc xuất hiện ở gần đỉnh núi, chứng minh sức sống trường tồn ngay trên các sống núi chỉ toàn đá.
Tại Tây Yên Tử, đã thống kê được 492 loài thực vật bậc cao có mạch, xếp theo 8 nhóm sử dụng:
Nhóm cho gỗ 32,3%, nhóm cây thuốc 20,9%, nhóm cho tananh, nhóm cho tinh dầu và nhựa, nhóm làm thức ăn cho người, nhóm làm thức ăn cho động vật nuôi, nhóm làm vật liêu xây dựng, nhóm làm hàng mỹ nghệ và nhóm cây cảnh (chủ yếu là các loài Lan) thì trên 40% tổng số loài cây đã thống kê được là cây dược liệu.
Tính đa dạng sinh học của hệ thực vật Tây Yên Tử còn được thể hiện bởi sự có mặt của một số loài quý hiếm, trong đó có 4 loài thuộc danh mục thực vật hoang dã quý hiếm nhóm IIA, đó là: Lim xanh, Kim giao, Sa nhân, Vù hương. Các loài cây thuốc ở độ cao dưới 700m có các họ Dầu, Núc nác, họ Thích, họ Long não, họ Thông,... ở tầm cao trên 700m có các họ Long não, họ Dẻ, họ Sau Sau, họ Ngọc Lan, họ Chè, quần thể trúc Yên Tử. Có những loài cây hết sức qúy hiếm như Tùng La Hán, Hoàng đàn, Trúc mặt, Trúc bụng phật, Súi núi đá, thông 2 lá... Ngoài ra có những cây thuốc tiêu biểu như Ba kích, Trầm hương, Bình vôi, Hoa đầu, Thổ Phục Linh, Hoàng đằng, Cẩu tích, Bồ cốt toái, Đẳng sâm, cây Hồi, cây Quế, cây Trẩu, Thông nhựa. Tuy chỉ cách Hà Nội trên 150km song ở vùng khu bảo tồn thiên nhiên, 80% là người dân tộc, dân trí chưa cao, cơ sở hạ tầng còn thiếu thốn, nguồn sống của họ dựa vào rừng, dân địa phương hàng ngày khai thác rất nhiều loài cây thuốc và nguồn dược liệu để sử dụng và buôn bán, đặc biệt là vào mùa lễ hội trong vùng. Vấn đề đặt ra là làm thế nào vừa bảo vệ được tài nguyên rừng vừa đảm bảo được đời sống cho nhân dân. Đây chính là mục tiêu của các dự án đảm bảo đa dạng sinh học và văn hoá sắp tới.
Nguồn: Cây thuốc quý, số 21
