Cống hiến của vị Chủ tịch Hội đồng Sử học đầu tiên
Cuối năm nay, Trung tâm Khoa học xã hội quốc gia trong đó có Viện Sử học Việt Nam, sẽ tổ chức kỷ niệm 50 năm thành lập Ban Nghiên cứu Sử Địa Văn được đánh giá là tiền thân của ngành khoa học xã hội và nhân văn (1953 – 2003). Nhưng không nhiều người được biết rằng trước đó 4 năm đã từng có một Hội đồng Sử học với ý tưởng thiết lập Viện Sử học cùng định hướng phát triển nền sử học phục vụ kháng chiến mà người đứng dầu Hội đồng chính là người đã nhận học vị tiến sĩ sử học đầu tiên của nước Việt Nam thế kỷ XX.
Phần nội dung được giới thiệu dưới đây trích trong cuốn sách vừa được xuất bản Tiếp bước chân chado bà Nguyễn Kim Nữ Hạnh, là trưởng nữ của cố Bộ trưởng Bộ Giáo dục Nguyễn Văn Huyên biên soạn (NXB Ngoại văn, 8 – 2003).
Phương châm giáo dục dân chủ mới thì sử học là cái lợi khí rèn đúc tinh thần dân tộc. Quốc văn là lợi khí tư tưởng dân tộc. Cho nên Bộ Giáo dục đã liên tiếp mở ra các hội nghị thảo luận và định ra những biện pháp để phát triển sử học và quốc văn phù hợp với tình hình mới.
Hội nghị Giáo dục ngày 2 – 3 – 1949 đã có một quyết định quan trọng về việc “lập Viện Sử học” tương lai: “Sẽ cần phải có một trung tâm để sửa soạn một bộ sử, sưu tầm tài liệu nghiên cứu lịch sử, khuyến khích những người yêu sử học, Hội nghị quyết định để Bộ Giáo dục lập một Ban Sử học do Bộ Giáo dục triệu tập, trong Ban đó có thể mời Hội Văn hoá tham dự”.
Hồi 13 giờ ngày 11 tháng 4 năm 1949, Hội đồng Sử học đã họp kỳ đầu tiên tại Phú Thọ, trụ sở Bộ Quốc gia Giáo dục. Mười hai hội viên của Hội đồng đã được cử theo Nghị định số 141-NĐ ngày 17 tháng 3 năm 1949: Nguyễn Văn Huyên, Nguyễn Khánh Toàn, Trần Văn Giàu, Nguyễn Lân, Trần Văn Khang, Bùi Kỷ, Lê Dư, Trần Văn Giáp, Đặng Thai Mai, Ngô Tất Tố, Trần Huy Liệu, Hoàng Đạo Thuý, nhưng chỉ có 5 vị có tên đầu tiên dự cuộc họp này. Ông Nguyễn Cát Tường, tham sự Bộ Giáo gia Giáo dục là thư ký của Hội đồng.
Cha tôi là Chủ tịch Hội đồng đã khai mạc hội nghị. Ông trình bày tính cách quan trọng của vấn đề sử học và nhiệm vụ của Ban Sử học theo Nghị định số 141-NĐ ngày 17 – 3 – 1949.
“Xét vì cần nghiên cứu rộng vấn đề viết sử là Việt sử; xét vì chưa có cho đến nay, một quyển Việt sử nào trong số sách đã xuất bản, viết theo một tinh thần khoa học; xét vì Việt sử là một môn quan trọng bậc nhất trong chương trình học và trong giai đoạn lịch sử hiện tại; Hội đồng Sử học quyết định: Ban Sử học trung ương là trung tâm của tổ chức nghiên cứu sử học toàn quốc có hai nhiệm vụ chính là nghiên cứu sử học và sưu tầm tài liệu về sử học”.
Ban Sử học có nhiệm vụ hợp tác với Hội đồng Tu thư trung ương để hoạt động.
Hội nghị bàn về:
a) Nghiên cứu sử học: Nhiệm vụ của Ban Sử học trung ương (khác với nhiệm vụ của Hội đồng Tu thư) sẽ hướng về nghiên cứu sử học, nghiên cứu đường lối viết sử, nhất là Việt sử một cách khoa học, nghiên cứu để viết sử, phổ biến những quan niệm lý luận về sử học, để cung cấp tài liệu làm căn bản cho Ban Tu thư trong sáng tác cũng như trong việc duyệt sách sử theo chương trình giáo khoa.
Cụ thể là Ban Sử học sẽ chỉ định những đoạn sử nào cần nghiên cứu trước (những đoạn về Việt sử). Ban Sử học sẽ chú trọng đến vấn đề sách giáo khoa về sử học trước khi nghĩ đến sáng tác “tài liệu sử” thuộc loại nghiên cứu đặc biệt.
b) Sưu tầm tài liệu về sử học:Ban Sử học có nhiệm vụ sưu tầm tài liệu về sử học (nhất là về Việt sử) để gây cơ sở lý luận, để cung cấp sách, tài liệu kháng chiến cho những nhóm viết sử, cho các trường, cho cơ quan, đoàn thể (Bộ Quốc phòng hứa sẽ giúp tài liệu về quân sự).
Để thi hành nhiệm vụ, Hội đồng Sử học quyết nghị:
- Lập một văn phòng Ban Sử học gồm: Tổng thư ký, ông Phạm Đình Giễm và một số nhân viên giúp việc định sau.
- Cụ Bùi Kỷ đại diện cho Trung ương tại Liên khu 3 và 4 để lập một chi nhánh Ban Sử học.
- Lập ngân sách trù các khoản chi về nghiên cứu sưu tầm tài liệu sử học. Tạm thời các việc chi sẽ do khoản nghiên cứu khoa học của ngân sách Bộ Quốc gia Giáo dục đài thọ. Nếu thiếu, Bộ sẽ đề nghị xin Bộ Tài chính cấp thêm.
Sau khi xem xét nhu cầu hiện tại, Hội đồng định chương trình hoạt động như sau:
I. Khởi thảo một vài đoạn Việt sử.
1. Đoạn tiền sử Việt Nam : cần nghiên cứu để bổ cứu, đính chính.
2. Đoạn từ nhà Nguyễn đến nay: cần sưu tầm, đính chính, khởi thảo ngay vì đoạn này có ảnh hưởng nhất đến tiến trình của lịch sử. Đoạn này phân ra làm 4 thời kỳ:
- Thời kỳ Tây Sơn đến Gia Long.
- Thời kỳ Gia Long đến Tự Đức.
- Thời kỳ Tự Đức đến Cách mạng.
- Thời kỳ Cách mạng đến Kháng chiến.
Ông Nguyễn Khánh Toàn phụ trách khởi thảo phần lý luận lịch sử từ cuối Lê đến Nguyễn.
Hội đồng quyết định giao việc khởi thảo phần “Pháp thuộc, phong trào Cách mạng, Kháng chiến” cho các ông Trần Huy Liệu và Tôn Quang Phiệt.
Về những phần khác, Ban Sử học sẽ nhờ ông Trần Huy Liệu giới thiệu người soạn giúp.
Ban Sử học sẽ gắng nêu lên những đề án, lý luận lịch sử để phổ biến và thông tư cho Hội đồng Tu thư và giáo sư, giáo viên phụ trách dạy môn sử.
II. Sưu tầm tài liệu về lịch sử và kháng chiến
Vấn đề này cần giải quyết cấp bách vì sợ để lâu ngày tài liệu sẽ mai một đi.
Ban Sử học sẽ kêu gọi các cơ quan, đoàn thể nhân dân giúp tài liệu về lịch sử và kháng chiến. Việc sưu tầm tài liệu kháng chiến thi hành theo các mức:
1. Tài liệu sẽ chia ra từng loại: quân sự, kinh tế, hành chính, chính trị.
2. Sưu tầm và tập trung ở Trung ương các Bộ và cả địa phương (UBKCHC).
3. Ban Sử học sẽ làm dự án thông tư để kỳ Hội đồng Quốc phòng tối cao, yêu cầu các cơ quan, đoàn thể phụ trách sưu tầm tài liệu kháng chiến, tập trung lưu trữ xếp ra 2 loại (loại bí mật, loại công khai) để rồi từng loại gửi về Nha Lưu trữ công văn toàn quốc. Các cơ quan, đoàn thể sẽ lập những sổ, bảng ghi cho rõ ràng những tài liệu sưu tầm được. Những tài liệu công khai có thể gửi dần ngay đến Bộ Giáo dục lưu trữ.
4. Ban Sử học kêu gọi nhân dân (nhất là những người có địa vị) viết những trang ký sự về kháng chiến, gửi cho Ban Sử học.
5. Ban Sử học sẽ viết thư và đăng báo cảm ơn ông Mai Định đã có nhã ý tặng Ban Sử học (do ông Nguyễn Lân giao cho Ban) 3 cuốn tài liệu lịch sử học rất quý: Việt Nam nghĩa liệt sử, Đông Kinh nghĩa thục và Nguyễn Thượng Hiền…
III. Dịch sách sử
Ban Sử học sẽ chú ý đến việc dịch sách Nho, sách ngoại quốc và sẽ viết hỏi ông Trần Văn Giáp những phần sách đã dịch được, nhờ cụ Bùi Kỷ và ông Đặng Thai Mai dịch giúp và mời người dịch ở Liên khu 3 và 4 viết cho Hoa kiều vụ nhờ dịch sách Tàu và cho mượn sách ngoại quốc…
Ngoài vấn đề viết sách, viết tài liệu, nghiên cứu, Hội đồng quyết nghị phổ biến lý luận lịch sử bằng cách đăng tóm tắt các cuộc thảo luận của Ban Sử học vào Học sanvà Ban mai.
Để hưởng ứng việc sưu tầm tài liệu lịch sử kháng chiến một cách dễ dàng và đầy đủ, Ban Sử học sẽ lập những bản câu hỏi, gửi các phiếu hỏi cho các cơ quan đoàn thể.
Ngày 15 tháng 7 năm 1949, cha tôi khai mạc phiên họp lần thứ hai Hội đồng Liên Bộ Văn hoá – Xã hội vào hồi 14 giờ. Theo quyết định của Hội đồng Liên Bộ Văn hoá – Xã hội trong phiên họp đầu tiên (tháng 3 – 1949) thì Hội đồng 3 tháng họp một lần. Sau đó, cha tôi trình bày về sự tổ chức của Hội đồng Liên Bộ Văn hoá – Xã hội, lập chương trình hoạt động trong năm 1949 và định rõ nhiệm vụ của mỗi Bộ trong Ban. Tiếp đó Hội đồng lại có một đề án bổ sung vào chương trình hoạt động. Hội đồng quyết định hợp hai bản chương trình hoạt động năm 1949 và chương trình bổ sung làm một. Một vị đại biểu các Bộ trong Ban Liên Bộ sẽ trình Hội đồng Chính phủ chương trình này. Hội đồng Liên Bộ Văn hoá – Xã hội nhấn mạnh: “Ban Sử học sau này thành Viện Sử học và sẽ gây cơ sở cho việc nghiên cứu khoa học của bậc đại học”.
Ban Sử học Trung ương (Bộ Quốc gia Giáo dục) đã họp phiên họp lần thứ hai vào sáng 15 – 7- 1949, ngoài các Hội viên của Ban như Nguyễn Văn Huyên, Nguyễn Khánh Toàn, Nguyễn Lân, Trần Văn Khang, Trần Văn Giáp còn có ông Phan Khôi, hội viên Hội Văn hoá Việt Nam. Nhânthể Ban Sử học cũng mời các giáo sư và các học viên hai Ban Sư phạm Trường Đại học Văn khoa và Trường Đại học Khoa học đang diễn giảng gần đấy, các giảng viên và trại viên Giáo dục trung học khai mạc trong vùng lân cận như các giáo sư Phạm Văn Bảng, Hoàng Ngọc Phách, Thạch Quang Tuấn, Nguyễn Thị Thục Viên, Lê Thị Như, Nguyễn Ngọc Cư…
Khai mạc phiên họp, cha tôi nhắc lại về sự thành lập, nhiệm vụ và chương trình hoạt động của Ban. Sau đó ông nói công việc nghiên cứu sử học gặp nhiều nỗi khó khăn, một phần vì còn những quan niệm cũ, một phần vì từ giữa nhà Lê nước ta đã thông thương với các nước châu Âu, sử liệu tản mạn nhiều nơi làm khó khăn việc nghiên cứu, một phần nữa vì từ hồi thuộc Pháp học giả Việt Nam đã chịu ít nhiều ảnh hưởng những lý thuyết sai lạc của thực dân. Nên cần phải có những đường lối, những lý luận mới chính xác. Trong phiên họp trước, Ban Sử học đã uỷ cho ông Nguyễn Khánh Toàn thảo một bản đề cương về Những nhận xét lý luận về thời kỳ lịch sử từ cuối nhà Lê đến nhà Nguyễn Gia Long. Vì Ban Sử học là cơ sở đầu tiên của Viện sử học sau này cần có những lý luận chắc chắn, những nguyên tắc phác ra cần được nghiệm xét, áp dụng và nếu cần được bổ chính: ý nghĩa và phương pháp nghiên cứu lịch sử là ở đó.
Tiếp theo cha tôi đã ngỏ lời chào mừng các vị giáo sư và học viên hai Ban Sư phạm Đại học, các vị giảng viên và trại viên Trại Giáo dục Trung học, cụ Phan Khôi đã đến dự phiên họp này.
Kết luận ông nêu tính cách lịch sử của buổi họp quan trọng này vì nó vạch ra những đường lối để nghiên cứu sử học, nó đặt ra những nguyên tắc cơ bản cần đem áp dụng vào việc dạy sử và viết sử cho các trường.
Trong phiên họp lần thứ hai này, ông Hoài Thanh – Bí thư Ban Thường vụ Hội Văn hoá Việt Nam, giáo sư Ban Sư phạm Trường Đại học Văn khoa được Ban Sử học cử thuyết trình bản Những nhận xét lý luận về thời kỳ lịch sử từ cuối nhà Lê đến nhà Nguyễn Gia Longcủa ông Nguyễn Khánh Toàn thay ông Trần Huy Liệu bận công tác không thể đến được. Theo lời yêu cầu của nhiều vị, ông Hoài Thanh thuật lại bản trên kỹ càng và đầy đủ. Rồi thuyết trình viên đề nghị với Hội đồng gọi bản này là một bản đề cương. Hội đồng thảo luận và đồng ý về danh từ này. Ông Hoài Thanh nêu những nhận xét chung của ông về bản này: ưu điểm của nó là nhìn tổng quát và đúng lịch sử Việt Nam, là đã nêu ra những đặc tính của chế độ phong kiến ở Trung Quốc và ở Việt Nam, là đã rọi sáng vào một đoạn lịch sử nước nhà dài mấy thế kỷ, là đã áp dụng phương pháp duy vật sử quan một cách cụ thể để đi sát với thực tế.
Ông Hoài Thanh đi vào những nhận xét chi tiết và đặt nhiều câu hỏi cho tác giả. Ông Nguyễn Khánh Toàn trả lời ngay từng câu hỏi và cũng lần lượt giải thích những điểm ông Hoài Thanh vừa đề nghị với tác giả. Sau đó ông Nguyễn La Côn, giáo sư trường Trung học Hùng Vương, học viên Sư phạm Đại học Văn khoa có dẫn thêm một nguyên nhân có tính cách triều đại đã làm suy vong Tây Sơn (vua Quang Trung muốn kết thân, đề nghị kết hôn với công chúa nhà Mãn Thanh). Ông Nguyễn La Côn căn cứ vào những lý thuyết “duy vật địa lý”, viện thêm những lý do đã làm cho chính quyền phong kiến sớm tập trung ở Trung Quốc và chậm xuất hiện ở Âu châu cũng là tình trạng co hợp của các dân tộc ở Bắc Trung Quốc và Trung Âu như dân tộc Nhật Nhĩ Man. Về điểm này ông Nguyễn Khánh Toàn lưu ý thính giả về tính cách nguy hiểm của vài nước đã dựa vào những tà thuyết này để đi xâm chiếm các nước khác và chinh phục khoảng sống (espace vital) cho mình.
Tổng luận về cuộc thuyết trình, cha tôi cảm ơn ông Hoài Thanh đã phân tích rất tỉ mỉ bản đề cương, cảm ông Nguyễn Khánh Toàn đã để công nghiên cứu đoạn lịch sử quan trọng ấy, đã có những nhận xét xác đáng và mới mẻ, và mong rằng ông Nguyễn Khánh Toàn nghiên cứu thêm về các thời kỳ lịch sử kế tiếp. Cuối cùng ông đề nghị với Hội đồng phổ biến tài liệu này cho các trường và các nhà sử học.
Hội đồng quyết định họp phiên sau vào ngày 25 – 8 – 1949. Ông Nguyễn Khánh Toàn vui lòng nhận đem thuyết trình bản “Mấy nhận định sơ lược về sử Việt Nam ” của ông Hoàng Đạo Thuý trong phiên này. Hội đồng cử ông Trần Văn Giáp đọc quyển Trung Quốc cận đại sửdo ông Nguyễn Khánh Toàn mượn được của Nha Hoa kiều vụ. Hội đồng nhờ ông Trần Văn Khang liên lạc để mua giúp Ban quyểnLịch sử châu Ácủa Rent Gơ-ru-sot.
Ban Sử học định ra các đề cương căn bản về việc soạn sách sử, những lý luận ấy, để tỏ ra cho ngoại quốc biết tư tưởng mới của Việt Nam về khoa học, về xã hội học, khoa học tự nhiên, và nhất là để gây cơ sở mới cho nền giáo dục, thúc đẩy việc học khoa học xã hội tiến hành hơn.
