Chuyện ít người biết về cụ Nguyễn Văn Tố* mua sách ở cửa hàng Godart

Không giữ được bình tĩnh, cô khó chịu, vò đầu bứt tai, thốt lên một tràng tiếng Pháp:

“Qu’est ce qu’il voudrait chercher, ce campagnard là? O Dieu, il va tout bouleverser, sens dessus dessous?”

( Chẳng hiểu lão nhà quê này muốn tìm cái gì đây? Trời đất, hắn lục tung làm xáo trộn tất cả?)

Cụ Nguyễn Văn Tố nhìn thẳng vào cô bán hàng rồi thong thả trả lời rất lễ độ và lịch sự:

“Je voudrais chercher une brochure qui enseigne la politesse, la courtoisie des Français. Malheureusement, je ne l’ai pas trouvée. Mais juste à ce moment-ci, je l’ai déjà vue, en chair et en os! Merci”.

(Tôi muốn tìm một cuốn sách dạy lễ độ và lịch sự của người Pháp. Tiếc thay lại không tìm ra. Nhưng đúng lúc này, tôi đã tìm thấy nó, bằng xương bằng thịt! Cảm ơn)”.

Hoảng hồn, cô bán sách vội đổi thái độ và vồn vã:

“Je pourrais vous aider, Monsieur, pas instamment, mais dans quelques semaines d’ici, à l’arrivage prochain. Sincèrement, je vous demande pardon”.

(Tôi có thể giúp được, thưa ngài, không phải ngay tức khắc, mà trong vài tuần lễ tới, khi có chuyến hàng đến. Chân thành, tôi mong được Ngài thứ lỗi).

                                                                                             
* Ứng Hoè Nguyễn Văn Tố (1880 – 1947) là nhà nghiên cứu khoa học xã hội Việt Nam, sinh tại Hà Nội, thời Pháp thuộc có học chữ nho, rồi học trường Thông ngôn (phiên dịch), làm việc tại trường Viễn Đông Bác Cổ, là một sáng lập viên Hội Truyền Bá Quốc Ngữ. Sau cách mạng tháng Tám 1945, ông làm Bộ trưởng Bộ Cứu tế Xã hội, Trưởng Ban Thường trực Quốc hội, rồi Bộ trưởng không bộ trong Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng Hoà.

Nguyễn Văn Tố nghiên cứu các vấn đề văn hoá, văn học, lịch sử; viết báo bằng tiếng Việt, tiếng Pháp đăng trên tạp chí của Viện Viễn Đông Bác Cổ (BEFEO), của Hội Trí Tri (“Kỷ yếu của Hội Trí Tri Bắc kỳ), “Tập san Trí Tri”, “Đông Thanh”, “Tương lai Bắc kỳ”, “Tri Tân”. Nguyễn Văn Tố biên soạn nhiều công trình khảo cứu sử học (“Đại Nam dật sử”, “Sử ta so với sử Tàu”, “Có nhà Tiền Lý không?”, “Những ông nghè Triều Lê”, “Đồ thờ của ta”, “Vết tích thành Đại La”..., khảo cứu văn học sử và văn bản học (“Việt Nam văn học sử”, “Bàn qua về “Việt Nam thi văn hợp tuyển”, “Hạnh thục ca”, “Tài liệu để đính chính những bài văn cổ”, “Tra nghĩa chữ Nho”..., đã gây được tiếng vang rộng lớn.

Năm 1947, ông bị giặc Pháp bắt tại Bắc Cạn trong cuộc tấn công thu đông của chúng, và hy sinh ngày 7 - 10 - 1947.

Nguyễn Văn Tố thực sự là một chí sĩ yêu nước chân chính, uyên bác, có những cống hiến xuất sắc trong việc xây dựng nền văn hiến dân tộc đầu thế kỷ 20.