Chương trình tạo giống lúa chống lụt, chống mặn

Nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (Dasgupta et al., 2007) đã cảnh báo mực nước biển sẽ dâng lên khoảng 1 - 3 m ngay trong thế kỷ này. Trong ba quốc gia có khả năng bị ảnh hưởng nặng nề nhất, không may lại có Việt Nam (hai quốc gia kia là Ai Cập và quần đảo Bahamas). Báo cáo của Liên Hiệp Quốc (Human Development Report 2007/08) tại Hà Nội ngày 13 tháng 8 năm 2008 cũng nói “ khí hậu thay đổi sẽ đe dọa Việt Nam ở nhiều góc độ. Mưa sẽ nhiều hơn và sẽ có nhiều bão tố lũ lụt. Mực nước biển có thể sẽ dâng thêm 33cm cho đến năm 2050 và 1m cho đến năm 2100 ”.  Chỉ cần mực nước biển dâng lên 1m, Việt Nam sẽ bị mất khoảng 5% diện tích, 10% GDP, 7% sản lượng nông sản,10,8% dân Việt Nam phải di tản, và hầu như toàn bộ ĐBSCL sẽ bị chìm trong biển nước!

Giống lúa chống lũ, chống mặn

Lúa sinh trưởng trong nước nhưng nếu mực nước dâng cao che ngập cây lúa, chỉ trong vòng một vài ngày, cây lúa chết. Mỗi năm lũ lụt đã làm mất hàng triệu tấn lúa, thất thoát hàng tỷ USD cũng vì mực nước lũ dâng cao che ngập cây lúa, mà trong đó phổ biến nhất là ở châu Á, nơi sản xuất hơn 90% lúa gạo thế giới.

Nghiên cứu giống lúa nước sâu, giống lúa chống lụt đã có từ lâu ở Á châu (Jackson và Vergara, 1976). Chương trình khảo nghiệm lúa nước sâu quốc tế (IRDWON) từ năm 1976 đã được thực hiện liên tục với nhiều báo cáo trong những hội nghị quốc tế về lúa gạo (Thái Lan 1976, Ấn Độ 1978, Thái Lan 1982, Úc 1985). Các nhà khoa học nghiên cứu lúa nước sâu phần lớn chú ý vào đặc tính khả năng vươn lóng của lúa nên nghiên cứu các giống lúa nổi là trọng tâm vào thời bấy giờ. Tuy nhiên khả năng vươn lóng và tính chống chịu ngập là hai tính trạng khác nhau (Bùi Chí Bửu & Nguyễn Thị Lang, 2003). Vươn lóng là cơ chế tránh ngập trong khi chống ngập mang tính trạng di truyền. Chính vì vậy mà cho đến khoảng đầu những năm 1990, chưa có giống lúa nào thực sự chống chịu ngập hoàn toàn, ngoại trừ một số giống lúa nổi vốn là những giống lúa nổi cổ truyền của Việt Nam, cụ thể là của ĐBSCL.

Hình 1. Giống lúa mang gene Sub1A (phía bên phải của mỗi hình) đã phục hồi tốt sau một thời gian dài bị khô hạn (Nguồn: BBC News)

Vào tháng 3 năm 2011, GS Bailey-Serres, Đại học California Riverside lại tuyên bố nghiên cứu mới nhất của bà cho thấy gene chống lụt Sub1A đồng thời còn mang tính chống hạn – drought-proof trait (Hình 1). Nghiên cứu này sẽ được đăng trong tạp chí khoa học The Plant Cell trong một ngày gần đây (BBC, 4 March 2011). 

Việt Nam, ĐBSCL và chương trình tạo giống chống lụt, chống mặn

Ở Việt Nam, Viện Cây Lương thực (Hải Dương) và Viện Lúa ĐBSCL (Cần Thơ) và một số các viện nghiên cứu vùng khác cũng là những nơi đã từ lâu nghiên cứu rất tích cực về các tính chống chịu của cây lúa đối với thiệt hại do môi trường. Ở đây các nhà khoa học Việt Nam đã nghiên cứu tính chống chịu mặn, khô hạn, ngập lụt, độ độc nhôm, độ độc sắt, thiếu lân, chống chịu lạnh... Chính những cơ sở nghiên cứu này đã tham gia tích cực vào chương trình nghiên cứu lúa chống ngập “IRRI-JAPAN Submergence Tolerant Rice project in SE Asia” hợp tác với IRRI về gene chống ngập Sub1. Tuy nhiên so với các quốc gia trong khu vực, hình như chúng ta vẫn còn đi khá chậm trong việc triển khai và phóng thích các giống lúa chống chịu. Chúng ta có vẻ như chưa sẵn sàng cho tình hình biến đổi khí hậu đang càng ngày càng gay gắt ở Việt Nam. Không biết có phải vì Việt Nam thiếu một chương trình hành động đồng bộ, thống nhất mang tính quốc gia để giải quyết dứt điểm những vấn đề bức xúc đương thời, như nước Úc đã làm với Trung tâm Xuất sắc về Lúa gạo của họ?

Úc không phải là một nước sử dụng nhiều lúa gạo. Họ chỉ ăn có 10kg gạo/người/năm. Tuy nhiên vì lúa gạo là một ngành kỹ nghệ có thị trường nhập khẩu 10 tỷ USD nên ngay từ những năm 1950,  Úc đã xây dựng một Trung tâm Xuất Sắc về Lúa gạo (Centre of Excellence for Rice and Irrigation) ở Yanco bang New South Wales, tập trung nghiên cứu tất cả những vấn đề liên quan đến lúa gạo. Sau 50 năm ngày nay Yanco đã trở thành vựa lúa của nước Úc, sản xuất 1,35 triệu tấn gạo trên 145.000 ha (năng suất trung bình 9,3 tấn gạo/ha), và xuất khẩu hơn 85% lượng gạo sản xuất, mang về cho đất nước 400 - 500 triệu Úc kim/năm. Qua hình thức nghiên cứu và đầu tư tập trung như vậy, Úc đã giải quyết được nhiều vấn đề vừa cục bộ vừa mang tính thời sự quốc tế, tạo nên thương hiệu cho nông sản Úc, gia tăng sức cạnh tranh trong và ngoài nước, mang về cho xuất khẩu Úc một kim ngạch nông sản 25,6 tỷ USD, chiếm 65% trong toàn bộ ngành nông nghiệp gần 40 tỷ USD, mà trong đó chỉ vỏn vẹn có 400,000 nông dân đảm trách.

Việt Nam có đủ yếu tố như nước Úc để trở thành một đại gia sản xuất và xuất khẩu nông sản. Và Việt Nam đã trở thành đại gia về lúa gạo. Nhưng để đối phó với biến đổi khí hậu, đặc biệt ở vùng ĐBSCL, những phong trào, festival lúa gạo, hoặc dự án phát triển v.v...  là những bước đi tốt nhưng vẫn chưa đủ để nâng ngành lúa gạo Việt Nam, nhất là ĐBSCL thành một vựa lúa bền vững của Việt Nam. Chúng ta cần một “chương trình mục tiêu quốc gia” về lúa gạo, chủ động nghiên cứu để giải quyết những vấn đề sôi bỏng biến đổi khí hậu hiện thời qua những chương trình hợp tác quốc tế không chỉ bó gọn với những quốc gia trong vùng, trong khu vực, mà còn rộng khắp cả thế giới, kể cả với nước Mỹ, nước Úc. Chương trình này sẽ là chương trình của cả nước do một Hội đồng Lúa gạo Việt Nam (Vietnam Rice Council) quản lý để qua đấy tập trung đầu tư phát triển đồng bộ và quyết liệt cạnh tranh để đem đến hiệu quả cao nhất: củng cố nguồn lương thực lúa gạo cho đất nước và xuất khẩu chiếm lĩnh thị trường quốc tế.

Một chương trình mục tiêu quốc gia về Lúa gạo ở Viện Lúa ĐBSCL là một bước đi bền vững để nơi đây vẫn luôn là vựa lúa của Việt Nam.