Chất lượng của bộ môn Lịch sử
Vấn đề chất lượng dạy và học lịch sử hiện nay
Những năm gần đây, dư luận xã hội, các phương tiện thông tin đại chúng đã dành sự quan tâm đặc biệt đến chất lượng giáo dục nói chung, chất lượng của môn lịch sử nói riêng ở trường phổ thông. Hầu hết các ý kiến đều bày tỏ sự bức xúc về sự giảm sút đến không ngờ của chất lượng bộ môn. Mọi người đều đi tìm nguyên nhân để giải đáp cho vấn đề đó. Song xuất phát từ những vị trí công tác khác nhau, nên đã có nhiều cách đánh giá khác nhau, từ những người ngoài cuộc quan tâm đến giáo dục đến cả những cơ quan chuyên trách, từ phía phụ huynh học sinh đến giáo viên bộ môn.
Vấn đề đặt ra là chất lượng của bộ môn lịch sử hiện nay ở trường phổ thông có thực sự là đáng báo động, phản ánh sự xuống cấp nghiêm trọng không? Chúng tôi hoàn toàn ủng hộ quan điểm nhìn thẳng vào sự thật, phát hiện ra những sai lầm, yếu kém để cùng nhau khắc phục sửa chữa. Song chúng tôi cũng đề nghị cần có cách nhìn khách quan, toàn diện hơn, biện chứng hơn chứ không dừng lại ở cách nhìn phiến diện, chỉ những hạn chế yếu kém của nó. Trên thực tế những hạn chế này đã tồn tại từ nhiều năm nay. Có chăng những năm gần đây vấn đề ngày càng nhức nhối hơn vì được phản ánh khá rộng rãi trong dư luận xã hội. Xin nói thêm rằng, mấy năm gần đây do việc tổ chức thi tuyển sinh ở các trường đại học, cao đẳng thực sự nghiêm túc, ít có hiện tượng quay cóp, phản ánh đúng thực lực của học sinh yếu kém mà vội vã phủ nhận hoàn toàn chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông và những đóng góp của bộ môn lịch sử. Bởi vì bên cạnh đó cũng xuất hiện nhiều học sinh giỏi lịch sử, điểm chuẩn vào các trường đại học vẫn rất cao (học sinh phải đạt 6 – 7 điểm lịch sử mới có thể vào được đại học). Hơn nữa điểm thi của học sinh còn phụ thuộc nhiều yếu tố khác như đề thi, đáp án, tổ chức thi, chấm thi... Những yếu tố đó đã thực sự khách quan khoa học chưa? Chúng tôi cũng biết rằng điểm thi là tiêu chí quan trọng và rất cơ bản khi đánh giá chất lượng. Giáo viên lịch sử đã có nhiều nỗ lực để nâng cao chất lượng bộ môn. Trong thực tế, những năm qua phần lớn giáo viên lịch sử ở trường phổ thông là những người yêu nghề, say sưa với công tác giảng dạy, lo lắng đầu tư cho chuyên môn, tìm mọi biện pháp để có được những giờ dạy tốt, học tốt. Đó là những đóng góp tích cực không thể phủ nhận. Mặt khác công cuộc đổi mới giáo dục những năm qua cũng có những bước tiến đáng kể theo hướng ngày càng tích cực. Giáo viên lịch sử ở trường phổ thông đã được thường xuyên bòi dưỡng cả về chuyên môn và nghiệp vụ... Đối với học sinh, rõ ràng có một bộ phận lớn chưa thực sự quan tâm tới bộ môn lịch sử, chưa có động cơ, ý thức học tập đúng đắn với bộ môn. Điều này cũng khó tránh khỏi trong bối cảnh hiện nay do tác động của nền kinh tế thị trường tính thực dụng ngày càng rõ nét trong việc lựa chọn môn học, trường học, nghề nghiệp khi ra trường.
Những vấn đề cần quan tâm để nâng cao chất lượng dạy học môn lịch sử
Sẽ còn nhiều ý kiến khác nhau về chất lượng dạy học lịch sử hiện nay ở trường phổ thông, cũng như tìm ra những nguyên nhân, bàn các biện pháp để tháo gỡ những khó khăn đó. Song chúng tôi cũng muốn khẳng định lại rằng bất kể ai quan tâm đến chất lượng giáo dục nói chung, chất lượng bộ môn lịch sử nói riêng từ những người làm công tác quản lý, xây dựng chương trình, viết sách giáo khoa đến các giáo viên trực tiếp giảng dạy ở trường phổ thông, đều không bàng quang, bỏ mặc hoặc lẩn tránh trước dư luận xã hội.
1. Dạy học nói chung, dạy lịch sử ở trường phổ thông nói riêng là quá trình sư phạm phức tạp, bao gồm nhiều yếu tố hợp thành, như mục tiêu dạy học, nội dung dạy học, phương tiện dạy học, hình thức tổ chức dạy học, kiểm tra đánh giá... Mỗi một yếu tố nói trên lại có vai trò, vị trí nhất định trong quá trình dạy học. Chất lượng dạy học lịch sử chỉ có thể nâng lên với sự tham gia tích cực của các yếu tố đó. Điều đó đặt ra cho chúng ta và cả những người quản lý giáo dục, những người làm công tác đào tạo, những người giáo viên phải quan tâm giải quyết tất cả những yếu tố đó tuỳ thuộc vào vị trí, điều kiện công tác của mình.
2. Trong các yếu tố nêu trên của quá trình dạy học thì hoạt động của thầy và trò, phương pháp dạy và phương pháp học có vai trò quyết định nhất. Cần phải có quan niệm đúng đắn về hai hoạt động này trong quá trình dạy học. Mọi yếu tố khác như sách giáo khoa, phương tiện dạy học, nội dung dạy học đều phải thông qua hai yếu tố này mà phát huy tác dụng. Thực tế chứng tỏ rằng, cùng nội dung của sách giáo khoa, cùng phương tiện dạy học như nhau, song được sử dụng bởi những con người khác nhau sẽ phát huy tác dụng khác nhau. Vì vậy, khâu đột phá trước tiên phải tập trung vào hoạt động của thầy và trò trong quá trình dạy học. Để làm được điều đó, người thầy không chỉ giỏi về khoa lịch sử mà còn phải tinh thông về nghề nghiệp.
3. Nâng cao chất lượng của đội ngũ giáo viên giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông phải được quan tâm từ nhiều phía, từ dư luận xã hội đối với người giáo viên sử, vị thế của họ trong xã hội, cả về đời sống vật chất lẫn tinh thần, đặc biệt công tác đào tạo trong các trường sư phạm và cả trong quá trình công tác. Thực tế đã chứng tỏ rằng chúng ta chưa làm tốt công tác này. Bằng cớ là sinh viên chỉ được đào tạo trong các trường sư phạm từ 3 – 4 năm, chỉ trang bị cho họ những kiến thức cơ bản cả về khoa học lịch sử và khoa học nghiệp vụ. Sau khi ra trường hầu hết họ tự bằng lòng với những kiến thức đó để hành nghề, không bắt kịp những thay đổi nhanh chóng mà thực tiễn dạy học lịch sử ở trường phổ thông đặt ra. Vì vậy, ngay từ khi bước vào trường sư phạm, sinh viên phải được rèn luyện những năng lực quan trọng không thể thiếu đối với một người giáo viên, đó là năng lực tự học, năng lực dạy học và năng lực nghiên cứu khoa học. Tiếc rằng trong các trường đại học sư phạm của chúng ta, ngay cả ở khoa Lịch sử trường ĐHSP Hà Nội, việc hình thành năng lực nói trên cho sinh viên còn chưa chú trọng đúng mức. Chúng ta mới chỉ dạy kiến thức lịch sử, kỹ năng nghiệp vụ mà chưa hình thành được cho học sinh phẩm chất mà họ cần phải có trong suốt cả cuộc đời.
4. Vấn đề kiểm tra đánh giá trong quá trình dạy học lịch sử nói chung và trong các kỳ thi nói riêng phải được giải quyết dứt điểm, phải được coi là khâu đột phá trong việc nâng cao chất lượng dạy học bộ môn lịch sử hiện nay. Chúng ta biết rằng dù ở nhà trường nào, xã hội nào thì quá trình dạy học cũng phải gắn liền với việc kiểm tra đánh giá. Nó không chỉ tạo ra các mối liên hệ thầy trò, trong quá trình dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng luôn luôn mang bản chất tốt đẹp. Chỉ có cách thức tổ chức không đúng, phương pháp tiến hành sai hoặc lợi dụng kiểm tra đánh giá để phục vụ ý đồ chủ quan nào đó mới làm giảm đi những giá trị của công việc này trong quá trình dạy học. Việc bỏ thi tốt nghiệp THCS mà lẽ ra phải cải tiến nó, tìm cách thức kiểm tra thi cử phù hợp với nó, đã tác động tiêu cực không ít đến chất lượng dạy học ở trường trung học cơ sở hiện nay nhất là các môn thường bị xem nhẹ như Lịch sử, Địa lý...
Phải nâng cao chất lượng đào tạo ở các trường ĐHSP
Ngay từ khi bước chân vào trường Đại học Sư phạm, sinh viên phải được định hướng ngay những năng lực cơ bản, mà những năng lực đó sẽ giúp họ phát huy tác dụng trong suốt quá trình học tập ở trường đại học cũng như trong công tác dạy học sau này:
Về năng lực tự học
Rèn luyện năng lực tự học, từng bước hình thành kỹ năng tự học là một yêu cầu cơ bản đối với sinh viên ở trường đại học nói chung, Đại học Sư phạm nói riêng. Do tính chất và yêu cầu tự học của sinh viên có ý nghĩa rất quan trọng, liên quan chặt chẽ với tất cả những hình thức khác nhau của quá trình tự học. Đồng thời, việc tự học cũng có đặc điểm riêng về nội dung, phương pháp, phương thức tiến hành, trên cơ sở phát huy tư duy độc lập, sáng tạo của sinh viên thường tiến hành trong ba hình thức chủ yếu:
- Tự học trong quá trình nghe giảng, tham dự semina, chuẩn bị ôn thi; làm bài tập, nghiên cứu khoa học...
- Tự học ở nhà khi nghiên cứu giáo trình, tài liệu tham khảo;
- Tự học trong những hoạt động thực tập, thực tế chuyên môn thực hành sư phạm, làm luận văn tốt nghiệp...
Về năng lực dạy học
Mục tiêu đào tạo của trường Đại học Sư phạm là đào tạo giáo viên Trung học phổ thông, nên việc hình thành năng lực dạy học phải được thực hiện.
Năng lực dạy học là dấu hiệu đặc trưng, cơ bản của người thầy giáo trong nhà trường xưa và nay. Tuy nhiên, năng lực dạy học ở mỗi loại trường, ở các thời kỳ lại có nhiều điểm chú yếu khác nhau về tính chất, nội dung đào tạo...
Thứ nhất,phải nắm vững kiến thức lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc (sự kiện, khái niệm, quy luật, bài học lịch sử...) với một mức độ chính xác và vững chắc, ở một trình độ hiện đại, hiểu rõ sách giáo khoa, đồng thời phải nắm vững những kiến thức cần thiết của bộ môn liên quan.
Thứ hai,phải nắm vững quy luật của dạy học và giáo dục nói chung. Dạy học không phải truyền thụ kiến thức có sẵn một cách đơn thuần (như trong nhà trường cũ) mà là: trên cơ sở hiểu biết sâu sắc học sinh, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho sự phát triển năng lực nhận thức của các em học (óc quan sát, trí nhớ, trí tưởng tượng, tư duy, ngôn ngữ, khả năng phân tích tổng hợp xét đoán các sự kiện lịch sử), hình thành những cơ sở của thế giới khách quan khoa học.
Thứ ba,phải có những kỹ năng tối thiểu cần thiết cho việc dạy học bộ môn lịch sử, cụ thể là:
- Chuẩn bị bài lên lớp (về nội dung, phương pháp, đồ dùng dạy học, tài liệu tham khảo...).
- Vận dụng các phương pháp dạy học để điều khiển lớp học theo hướng tổ chức hoạt động nhận thức tích cực và độc lập của học sinh;
- Diễn dạt nội dung bài giảng một ngôn ngữ chính xác, giàu hình ảnh và có sức truyền cảm;
- Biết kể chuyện, miêu tả, tường thuật, vẽ bản đồ lịch sử, viết bảng một cách hợp lý, biết xây dựng và sử dụng những đồ dùng dạy học cần thiết và đơn giản;
- Làm hồ sơ về tư liệu giảng dạy nhằm nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ của thầy và nâng cao chất lượng dạy học bộ môn;
- Biết hướng dẫn và tiến hành những công tác ngoại khoá thực hành cần thiết gắn việc học tập và thực hành bộ môn Lịch sử ở trong trường và ngoài xã hội.
Về năng lực nghiên cứu khoa học
Năng lực nghiên cứu khoa học là cơ sở giúp người giáo viên khi mới ra trường có điều kiện phát triển năng lực dạy học một cách sáng tạo; bởi vì dạy học là một khoa học đồng thời là một nghệ thuật. Ở khoa Lịch sử trường Đại học Sư phạm, việc giảng dạy bộ môn Phương pháp dạy học lịch sử là nhằm cung cấp cho học sinh viên những cơ sở của việc nghiên cứu chuyên ngành khoa học này, chứ không phải chỉ truyền thụ kinh nghiệm dạy học. Vì vậy, sinh viên cần được đầu tư thích đáng thời gian và công sức học tập cho có kết quả môn học này để dạy học tốt ở trường phổ thông và tiến hành nghiên cứu chuyên ngành khoa học này.
Nguồn: Xưa & Nay, số 303, 3 - 2008, tr XIV
