Chân dung Hồ Chủ tịch qua các ca khúc về người
Phân tích ca từ của 161 bài hát ngợi ca Hồ Chủ tịch, chúng tôi thu nhập được những hình ảnh so sánh - ẩn dụ được các tác giả liên tưởng, đồng nhất với Bác như sau:
- Ngôi sao
- Mặt trời, ánh nắng
- Hoa sen
- Sông
- Núi
- Biển, sóng
- Trời xanh
- Suối
- Câu hát, lời ru
- Tiếng mẹ hiền
- Bản hùng ca
- Lời thơ
- Thiên thần
- Nước Việt Nam , nước non, quê hương
- Ước mơ của cả dân tộc
- “Tiến quân ca”
- Niềm tin
- Tình yêu
- Cánh chim
- Tấm gương
- Màu xanh bất tử
- Mạch giếng
Trong các câu so sánh ẩn dụ mà chúng tôi thu thập được, rất ít khi các danh từ trên đứng độc lập, mà chúng thường có bộ phận bổ nghĩa, mở rộng ý nghĩa, nhấn mạnh để tăng tính biểu cảm và hình tượng. Chiếm tỉ lệ lớn nhất trong dữ liệu phân tích là hình ảnh ngôi sao. Tác giả Ánh Dương có bài “Ngôi sao tháng 5”:
- Tháng 5 một ngôi Sao ra đời là Bác Hồ vô càn kính yêu của chúng ta, ngôi Sao tháng 5 toả sáng ánh hào quang và rực cháy. [...] Đêm nay bạn ở nơi đâu bạn hãy nhìn lên bầu trời, bầu trời mênh mông bao la có một vì Sao sáng nhất giữa muôn ngàn vì sao lung linh. Này bạn ơi ấy là Sao tháng 5, Sao sáng rực lên ngọn lửa ấm cả rừng mùa đông. Ngôi Sao tháng 5 là ngôi Sao dẫn đường, ngôi Sao tháng 5 là điểm tự tâm hồn vượt qua chiều gió chướng, ngôi Sao tháng 5 vượt tối tăm mây mù bừng lên biển xanh chân trời(Ánh Dương).
Chúng ta gặp nhiều ví dụ khác như:
- Hồ Chí minh vì sao sáng ngời(Đỗ Nhuận).
- Người ngôi sao trên bầu trời quê hương(Hồ Hữu Thới).
- Bác như vì sao sáng giữa trời bao la(Thuận Yến).
- Bác chúng em mắt như sao(Phong Nhã).
Bên cạnh hình ảnh ngôi sao là mặt trời. Trong những năm tháng đen tối của lịch sử, Bác được ví như ánh nắng ngày mùa, như vùng dương:
- Người rực rỡ như vừng dương trong lòng dân Việt Nam(Mạnh Chiến).
- Hồ Chí Minh! Ánh dương rực sáng bầu trời, nâng ta lên cuộc sống làm người, chiến đấu cho độc lập tự do(Nguyễn Đồng Nai).
- Trái tim Bác như mặt trời chiếu sáng, suốt cuộc đời Bác dành cả cho ta(Bằng Việt - Hồ Việt).
- Tình Người vẫn như nắng ấm men say cho chúng tôi thêm yêu đất nước quê hương yêu cuộc đời(Dương Hồng Từ).
- Tâm hồn sáng như vừng dương xua tan bóng đêm, bão tố phong ba(Mạnh Chiến).
Bác còn được ví như trời xanh- “ lòng Người rộng lớn bát ngát như trời xanh” (Phạm Tuyên), như Thiên thần- “ Người đứng lên, Người vút lên như một thiên thần Hồ Chí Minh” (Quang Vượng), sóng biển- “ Hồ Chí Minh hơn sóng biển Đông” (Đỗ Nhuận), “ biển xanh trong bao la sáng chi bằng tình thương của Bác” (Ánh Dương), “ lòng Bác mênh mông như biển khơi” (Đỗ Nhuận), như núi, sông:
- Người cao hơn núi, tưởng chừng trông theo bóng dáng Người còn in trên đèo(Nguyễn Tài Tuệ).
- Độc lập tự do, sáng tươi công ơn Người như núi sông(Tô Vũ).
Thiết tha nhất có lẽ là những lời ca của Trần Kiết Tường:
- Tôi hát ngàn lời ca bao la hơn những cánh đồng, mênh mông hơn mặt biển Đông, êm đềm như những dòng sông [...]. Tôi hát ngàn lời ca nồng nàn hơn nắng ban mai, đẹp tình hơn cánh hoa maiu, hùng thiêng hơn núi sông dài [...]. trên cánh đồng miền Nam đau thương mây phủ chân trời, khi ca lên Hồ Chí Minh, nghe lòng phơi phới niềm tin.
Ca ngợi Bác, một số tác giả lại dùng hình ảnh của hoa sen, loài hoa biểu trưng cho văn hoá Việt Nam . Chẳng hạn như:
- Người là mùa sen ngát toả hương đời.(Thuận Yến).
- Mùa sen thơm ngát là Bác Hồ Chí Minh [...] Sắc hoa sen rạng rỡ là Bác Hồ Chí Minh(Xuân Hoà).
- Người là đài sen thơm ngát làng Sen, [...] Người là đài sen thơm mãi cho đời(Hồ Hữu Thới).
- Người là sự sống mãi ngàn đời toả ngát hương sen(Hồ Việt).
Có tác giả đồng nhất hoá hình ảnh Bác với cả đất nước Việt Nam .Chúng ta có các ví dụ:
- Người là tượng trưng cho nước Việt Nam anh hùng(Đỗ Nhuận).
- Người là ước mơ của cả dân tộc(Chu Minh).
Bên cạnh những hình ảnh cụ thể, ca ngợi Bác, có người lại liên tưởng đến những giá trị tinh thần như niềm tin, tình yêu:
- Bác Hồ kính yêu, Người là niềm tin tất thắng sáng ngời(Chu Minh).
- Bác Hồ, Người là tình yêu thiết tha nhất trong lòng dân và trong trái tim nhân loại(Thuận Yến).
Hay là những giá trị văn hoá gắn liền với tâm thức người Việt, như câu hát ru, bài thơ, bài Quốc ca:
- Bác như bài dân ca ru em bé vào đời(Thuận Yến).
- Người đã thành câu hát mặt trời của núi rừng; Người đã thành câu hát mặt trời hồng trong ta(Phan Thanh Chương).
- Cuộc đời Bác là lời thơ giản dị(Bằng Việt - Hồ Vịêt).
- Trên xóm làng miền Nam, hình Người như “Tiến quân ca”, giục lòng vươn cánh bay xa, vùng lên giải phóng quê nhà(Trần Kiết Tường).
Bên cạnh những hình ảnh trên với tần số xuất hiện tương đối lớn còn có những đối tượng so sánh - ẩn dụ khác, được sử dụng ít hơn, chẳng hạn như cánh chim, giếng mát, tấm gương màu xanh bất tử. Ví dụ:
- Như cánh chim không mỏi bay khắp miền quê hương, như cánh chim không mỏi bay khắp trời Việt Nam (Thuận Yến).
- Ghi ơn Người mãi mãi như bao mạch giếng mát quê mình còn đây(Bùi Ngọc Tịnh).
- [Bác Hồ] là tấm gương soi sáng khắp trời(Đỗ Nhuận).
- Bác vẫn còn như màu xanh bất tử(Đỗ Nhuận).
Trong tất cả các ca khúc, chỉ có hai cấu trúc đồng nhất Bác với những con người, đó người chavà người cho em tất cả:
- [ Bác] như một người cha yêu kính(Bùi Ngọc Tịnh).
- Cho em tất cả, Người mang cho em cuộc đời mới tươi sáng đầy ước mơ, Người cho em tất cả là Hồ Chí Minh(Hoàng Long - Hoàng Lân).
Ngoài ra, các ca khúc ca ngợi Bác, chúng tôi còn thấy rằng, nổi bật trong cứ liệu có hai đối tượng được dùng với cấu trúc so sánh - ẩn dụ khá nhiều lần; đó là dòng thưvà giọng nóicủa Bác, có lẽ vì trong những năm tháng chiến tranh, “trong khó khăn gian khổ chẳng sờn, nhớ thư Bác dặn sẽ bền lòng mà tiến lên” (Thuận Yến). Chẳng hạn như:
- Dòng thư mênh mông như đất trời, như nắng xuân về chiếu vào muôn trái muôn hoa. Dòng thư thiêng liêng như mời mẹ ta. [...] Dòng thư như ánh trăng ngân tấm gương trời soi sáng trong taa(Ánh Dương).
- Lá thư đây lời dặn dò tha thiết, như tiếng mẹ hiền âu yếm dặn các con(Thuận Yến).
- Mỗi dòng thư Bác sáng niềm tin, mỗi câu thư Bác ngàn lời mến yêu, ấm trong thư Bác là tình nước non(Thuận Yến).
- Giọng Bác Hồ như suối ngọt(Tạ Hữu Yên - Thanh Phúc).
- Lời Bác thân yêu sao! Như lời thơ ngọt ngào(Bùi Ngọc Tịnh).
- Lời Người là tiếng nước non, mà nghe sống động con tim tháng ngày(Mai Kiên).
- Ôi tiếng Bác Hồ là bản hùng ca(Bằng Việt - Hồ Việt).
Kết luận
Phân tích ca từ của các bài hát ca ngợi Hồ Chủ Tịch đã cho chúng ta một bức tranh ngôn ngữ vô cùng phong phú về Người. Qua đó, chúng ta có thể cảm nhận được tấm lòng bao la, ân đức cao cả của Bác đối với quê hương đất nước ta, cũng như lòng kính yêu vô hạn của toàn dân đối với Bác.
Như một nghiên cứu bước đầu, trong bài viết này chúng tôi chỉ trình bày những kết quả về so sánh - ẩn dụ. Nhưng xuất phát từ hai thủ pháp nghệ thuật này, chúng tôi còn có được nhiều sự kết hợp từ phong phú và độc đáo trong kho tàng tiếng Việt khi nói về Người. Ví dụ như “bước cụ Hồ Chí Minh”, “ngọn cờ Hồ Chí Minh”, “bài hát Hồ Chí Minh”, “thiên thần Hồ Chí Minh”, “đoá sen thanh bạch Hồ Chí Minh”, “con đường Hồ Chí Minh”, và rất gần đây chúng ta có cuộc vận động toàn dân học tập và làm theo “tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”. Bức tranh ngôn ngữ của chúng ta càng phong phú hơn khi chúng ta mở rộng dữ liệu nghiên cứu sang lĩnh vực thơ ca và văn xuôi. Đây là những nội dung mà chúng tôi sẽ có dịp đề cập trong một công trình tiếp theo về trường ngữ nghĩa Hồ Chí Minh trong tiếng Việt.
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Đức Tồn - Bản chất của ẩn dụ,T/c Ngôn ngữ, số 10 và 11, 2007.
2. Nguyễn Thiện Giáp - Từ vựng học tiếng Việt, Nxb GD, 1998.
3. Nguyễn Thế Lịch - Cấu trúc so sánh trong tiếng Việt,T/c Ngôn ngữ số 7 & 9, 2001.
4. Nguyễn Thuỵ Kha (sưu tầm và tuyển chọn)- Người là niềm tin tất thắng- 115 Bài hát ca ngợi Bác Hồ kính yêu, Nxb VHTT, 2004.
5. Nguyễn Văn Tu - Khái niệm ngôn ngữ học, Nxb GD, 1960.
6. Phan Thế Hưng - So sánh trong ẩn dụ, T/c Ngôn ngữ số 4, 2007.
7. Trương Quang Lục (tuyện chọn) - Ca khúc vượt thời gian - tập 2 - 46 Bản hùng ca trước 1975,Nxb Trẻ, 2005.
8. Trần Văn Cơ - Ngôn ngữ học tri nhận(Ghi chép và suy nghĩ). Nxb KHXH 2007.
Nguồn: Ngôn ngữ & Đời sống, số 1 + 2 - 2008, tr 67.
