Cây ngựa liền yên (mã lìn ón) đã cứu Bác Hồ? Ai đã có công đó?

Ông thầy được đón về xem mạch và ông nói rằng: “Bệnh của Bác chín phần xấu chỉ có một phần tốt thôi. Tôi biết trên tận đỉnh núi Hồng phía xa kia có một thứ củ chữa được bệnh này. Nhưng tôi e rằng khi lấy được củ đó về thì đã quá muộn”. Rồi ông đã trèo lên tận đỉnh núi Hồng tìm được củ thuốc quý về đốt cháy hoà vào cháo loãng đưa lên Bác uống. Nhờ thứ biệt dược ấy mà Bác cắt cơn sốt và ăn được cháo. Bác gượng dậy tiếp tục làm việc. Sức khoẻ của Bác hồi phục dần và con thuyền cách mạng Việt Nam trước bão tố dữ dội vẫn băng băng lướt tới nhờ sự chỉ đạo thiên tài của Bác...”. Ở đoạn kết: “Những sự kiện trên đã được ghi vào sử sách, mọi người đều biết. Nhưng ông lang giỏi đã chữa bệnh cứu Bác là ai? Và loại biệt dược lấy được từ đỉnh núi Hồng đó là gì? Phải chăng những câu hỏi đó đang chờ các nhà sử học, các nhà y học, các nhà dược học trả lời.”

Trong hồi ký về Bác Hồ của Nhà xuất bản Văn Học 1960, Đại tướng Võ Nguyên Giáp viết: “Nhưng cho đến nay cũng vẫn không biết ông đã cho Bác Hồ uống thứ củ gì mà trị bệnh chóng khỏi thế?”

Giáo sư Tiến sĩ Đỗ Tất Lợi sau đó có viết các bài “Ai chữa bệnh cứu Bác Hồ? Bằng cây thuốc gì” (trong báo Trí thức trẻ) và “Về cây thuốc chữa khỏi bệnh cho Bác Hồ” (tập san Khoa học và đời sống). Ông cho biết: Anh Lê Quảng Bạ, một chiến sĩ trong đội Tuyên truyền Giải phóng quân (sau này là trung tướng) nói: “Bác Hồ thường dặn các cán bộ chiến sĩ gần Bác, mỗi lần đi đường hễ gặp cây “mã lìn ón” thì hái cả dây lá, đào củ phơi khô mang theo trong ba lô phòng khi dùng đến. Vì đây là một vị thuốc chữa sốt rất hay. Nghe tên cây hơi lạ tai, đã nhờ anh Lê Quảng Bạ đưa đến tận cây để xem thì đó là một cây rất phổ biến ở đồng bằng cũng như miền núi; đó là cây Hà thủ ô trắng hay cây Sữa bò, làm tóc trắng đen lại.

Các ông lang dân tộc Tày giải thích Mã lìn ón hay là Mã liên an, là “Ngựa liền yên”. Có tên đó là do ngày xưa có ông tướng đi qua bị sốt mê man được ông lang dùng cây này chữa khỏi, liền tặng ông lang cả ngựa lẫn yên... Cụ Vương Văn Huynh ở Phúc Yên cho biết, cụ cũng đã từng dùng bột Hà thủ ô trắng chữa khỏi sốt rét cho người em ruột. 30 năm sau Tiến sĩ Đỗ Tất Lợi tìm được tài liệu cho biết cây Mã liên an có tên khoa học là Streptocaulon griffithii (Hookf.) và cây Hà thủ ô trắng, tên khoa học là Streptocaulon juventas (Lour.) Merr. là hai cây khác nhau, cùng chi.

Trong sách Thực vật chí Đông dương của tác giả người Pháp có ghi nước ta có cây Streptocaulon griffithii đã không ghi công dụng chữa bệnh nói chung và sốt nói riêng.

Trong quyển Cây thuốc Huyện Hồng Hà in ở Vân Nam (1971) có ghi Tiểu am tiên có tên khác là Mã liên an. Tên khoa học là Streptocaulon griffithii Hookf. Dùng rễ tươi thu hái quanh năm, thái mỏng phơi hay sao khô dùng dần; tính mát, vị đắng, thanh nhiệt giải độc, giảm đau. Dùng chữa đau dạ dày, ruột co thắt. Ngày 4g tươi ăn sống, còn dùng chữa chấn thương, đau lưng gối. Viêm thận mạn sắc uống ngày 4 - 8g chữa cảm mạo, viêm ruột ỉa lỏng. Kỵ hư hàn. Cho đến nay chưa có tài liệu nào nói Việt Nam có Mã liên an (Mã lìn ón) và công dụng chữa bệnh. Nhưng theo Tiến sĩ Đỗ Tất Lợi thì: “ Thực tế nhân dân ta vẫn có người biết và sử dụng. Mã liên an là một vị thuốc sẵn có ở nước ta và có người biết sử dụng, có thể đã được ghi trong sách vở mà ta chưa biết...”

Tóm lại, trả lời câu hỏi: Thứ nhất cây thuốc gì chữa khỏi bệnh cho Bác Hồ? Phải đến 30 năm sau các nhà khoa học Việt Nam mới thống nhất: Đó là cây Hà thủ ô trắng. Người dân tộc gọi là cây Mã liên an (Cây ngựa liền yên). Cây này được bổ sung thêm tác dụng chữa sốt mà trước đây chưa nói đến ngoài tác dụng cải lão hoàn đồng.

Câu hỏi thứ hai: Ông lang đó là ai thì vẫn chưa biết. Mọi người dân Việt Nammuốn biết ông là ai để chịu ơn sâu nặng vì ông đã cứu sống vị cứu tinh của dân tộc Việt Nam vào giai đoạn phải lãnh đạo nước ta trong những ngày ngàn cân treo sợi tóc. Để phát huy hơn nữa cây thuốc Nam đã chữa khỏi bệnh cho Bác Hồ, ta có thể đặt vấn đề nghiên cứu sâu hơn cơ chế tác dụng của nó bằng cách thông qua y lý hai nền y học Đông – Tây. Sau khi đã biết thêm thành phần hoá học của Hà thủ ô trắng chứa tinh bột, nhựa đắng, tanin, pyrogalic và một chất có phản ứng ancaloid có tinh thể chưa xác định? Bác Hồ sẽ phù trợ cho ước nguyện của chúng ta trở thành hiện thực vì Bác Hồ là người đề ra chủ trương kết hợp Đông – Tây y ở Việt Nam .

Mới đây, dược sĩ Trần Xuân Thuyết đã viết trong báo Thuốc & Sức khoẻ (số 199, ngày 1 - 11 - 2001) tương đối toàn diện những nét cơ bản thuần tuý kiến thức y dược học của cây Hà thủ ô trắng. Nhưng trong dịp đón năm Ngựa (Nhâm Ngọ) chúng tôi nghĩ ngay đến cái tên “Ngựa liền yên” (Mã lìn ón). Tên đó đã gắn liền với một sự kiện lịch sử trọng đại chữa bệnh Bác Hồ kính yêu trong những ngày cách mạng còn đang trứng nước. Tên đó đã làm cho các nhà khoa học Việt Namvới bao công sức trong nhiều năm để trả lời cây thuốc cứu Bác Hồ chính là cây thuốc Nam : Hà thủ ô trắng và nó còn có cái tên lịch sử “Cây ngựa liền yên”.