Cây điều nhuộm

Tên khoa học: Bixa orellana L.,họ điều nhuộm (Bixaceae).

Điều nhuộm là cây gỗ nhỏ, cao 4 - 5m, cành non phủ lông dạng vẩy, cành già nhẵn, màu nâu nhạt. Lá mọc so le, mềm, hình trứng, gốc lá bằng hoặc gần hình tim, đầu thuôn nhọn, dài 10 - 12cm, rộng 7 - 8cm, mép lá nguyên; cuống lá phình to ở hai đầu, dài 3 - 4cm . Cụm hoa là một chuỳ ngắn ở đầu cành, có lông màu nâu nhạt; hoa to 4 - 5cm, 5 cánh hoa màu trắng đến hơi hồng, nhiều nhị, bầu một ô, có lông gai dài. Quả nang to bằng quả cau, hình tim, hơi dẹt, phủ lông gai cứng màu đỏ, khi chín mở thành 2 mảnh, chứa nhiều hạt được bao bọc bởi một lớp cơm màu đỏ nhạt hoặc vàng cam. Mùa hoa tháng 9 - 10. Cây ưa sáng, trồng bằng hạt hoặc giâm cành. Dùng lá và hạt.

Cây điều nhuộm có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới Châu Mỹ (Trung và Nam Mỹ, vùng Caribe). Nó được trồng ở một số nước châu Á như: Ấn độ, Malaysia , Thái Lan, Lào, Campuchia để làm thuốc và chất màu thực phẩm. Ở Việt Nam , cây được trồng từ lâu đời, chủ yếu trong cộng đồng người Thái ở vùng Tây bắc và Tây nguyên để lấy chất màu vàng cam nhuộm thực phẩm. Ngoài ra, nó cũng được trồng rải rác ở các tỉnh đồng bằng như Hà Tây, Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh (Củ Chi).

Hạt điều nhuộm chứa 0,3 - 0,9% tinh dầu, 3% dầu béo, 4,5 - 5,5% chất màu, 13 - 16% protein;3,5 - 5,5% đường sucrose và 40 - 45% cellulose. Dầu hạt chứa các chất màu vàng cam thuộc nhóm carotenoid như bixin, norbixin, dùng để nhuộm thực phẩm, mỹ phẩm. Ngoài ra còn có các thành phần khác như bixaghanen, bixein, bixol, crocetin, axit ellagic, ishwarane, isobixin, phenylalanine, axit salicylic, threonin, axit tomentosic và tryptophan.

Theo kinh nghiệm dân gian, lá điều nhuộm (20 - 30g) tươi hoặc sao khô, sắc với nước, uống chữa sốt nóng, sốt rét, kiết lỵ, bệnh gan, đau dạ dày, rắn cắn; dùng ngoài có tính chất kháng khuẩn,trị vết thương, rửa nhiễm trùng da, Cơm quả dùng chữa kiết lỵ, táo bón. Người bản địa ở Nam Mỹ, nơi phân bố tự nhiên của cây này, dùng hạt điều nhuộm làm thuốc tẩy giun, trợ tim, hạ sốt, trị tiêuchảy; dùng lá có tác dụng lợi tiểu, rễ chữa kiết lỵ. Ở Pêru, phần cây trên mặt đất được dùng làm thuốc hạ sốt, trị kiết lỵ, bệnh hoa liễu và yếu sinh dục (ngọn non làm trà uống có tác dụng kích dục).Ở Argentina , người ta dùng hạt điều nhuộm làm thuốc trợ tim, hạ sốt và trị tiêu chảy. Ở Trung Quốc, hạt điều nhuộm dùng hạ nhiệt, trị kiết lỵ và thu liễm. Các nước ở Đông Nam Á cũng dùng lá và hạtlàm thuốc hạ sốt và tẩy nhẹ. Từ nhiều thế kỷ trước, người bản địa Surinam dùng chất màu của hạt điều nhuộm để bôi vào cơ thể trong các lễ hội truyền thống. Nhiều nước dùng chất màu của cây điều nhuộmđể nhuộm bơ, phô mát, sôcôla và thức ăn.

Ở Việt Nam , có khí hậu phù hợp, nên phát triển trồng điều nhuộm, vì cây dễ trồng, không kén đất. Ngoài tác dụng làm thuốc, nó còn có thể làm cây cảnh, vì có cụm hoa trắng to và từng chùm trái đỏ rất đẹp.