Cần đẩy mạnh “học thuật hoá” vấn đề Biển Đông

Khoa học là một công cụ để nhận thức thế giới. Dựa trên thông tin, bằng chứng chuẩn xác sẽ dẫn đến một nhận định khách quan, đúng đắn. Ngược lại, lồng vào khoa học những mục đích chính trị tuyên truyền sẽ đưa đến những lệch lạc về góc nhìn. Trong bài toán tranh chấp chủ quyền tại Biển Đông hiện nay, khoa học và các nhà khoa học dường như đang đứng trước một sứ mạng nặng nề. Trong khi vừa phải “đi tìm chân lý” thông qua các khảo sát về lịch sử, địa lý, quan hệ quốc tế… một cách nghiêm túc, họ cũng chịu sức ép để chọn lọc ra những điều không ảnh hưởng đến lợi ích lãnh thổ quốc gia. Sứ mạng này không là mặc định, và cũng đi ngược lại phần nào nguyên tắc “tôn trọng và chỉ đi tìm sự thật” của công việc nghiên cứu, nhưng là “nguyên tắc ngầm” tự hiểu, nhất là đối với những phe tranh chấp với bằng chứng và lập luận còn kém thuyết phục hơn.

Tranh luận về Biển Đông, không thể “ăn thua” về lượng xuất bản phẩm hay sự hiện diện đông đảo tại các diễn đàn, hội nghị quốc tế. Chìa khoá vàng mà giới khoa học Việt Nam đang sở hữu là tính “hợp lý hơn” của lý lẽ. Một lập luận có tính hợp lý hơn không những tạo sự chính đáng cho các quan điểm, mà còn là một tiền đề quan trọng góp phần xây dựng kiến thức chung về vấn đề tranh cãi (common knowledge). Mặt khác, vấn đề tranh chấp hiện nay đang đi vào một khúc quanh pháp lý rất quan trọng, mà điểm đầu tiên của mọi câu chuyện là phải làm sao định nghĩa lại những khái niệm cần giải quyết, từ định nghĩa cách hiểu đảo – đá trong Luật biển 1982, đến cách phân định quyền và nghĩa vụ các nước liên quan trong vùng đặc quyền kinh tế (EEZ).

Thắng lợi gần đây của Việt Nam trong việc truy lùng và “lật tẩy” cho thế giới thấy về sự xuất hiện phi lý của “đường lưỡi bò” qua các bài viết khoa học của tác giả Trung Quốc, có công đầu thuộc về giới học giả, trí thức. Hai tạp chí danh tiếng Nature và Science đã cùng đưa ra quan điểm phản đối hành động phản khoa học từ phía Trung Quốc. Hay như kiến nghị thay đổi từ “Biển Nam Trung Hoa” thành “Biển Đông Nam Á” của nhiều học giả Việt Nam. Rõ ràng, đây không phải chỉ là vấn đề cái tên, mà là một khẳng định về danh từ chung đang và sẽ được dùng trong việc xác định một khu vực đang tranh chấp. Xuất phát từ sự khác biệt về quan niệm, có thể dẫn đến sự chấp nhận cùng một lúc nhiều mô thức khác nhau về cảm nhận, cách diễn dịch, thậm chí hành vi ứng xử của các nước tham gia và những nước quan sát bên ngoài.

Nếu các học giả Trung Quốc thông qua nhiều kênh cố gắng lồng “đường lưỡi bò” hay tên gọi “Nam Trung Hoa” vào các sản phẩm khoa học để “chính đáng hoá” những yêu sách lãnh thổ – lãnh hải, thì nhiệm vụ từ phía Việt Nam là bằng bài viết, bằng lập luận, bằng những thông số phải “phi chính đáng hóa” lại những thông tin sai lệch này. Hiện diện của sức mạnh trong văn cảnh này là góp phần xây dựng lại kiến thức chung về vấn đề tranh cãi hay phủ định lại những áp đặt đi ngược lại các chuẩn mực khoa học

Đẩy mạnh quá trình “học thuật hoá” vấn đề tranh chấp tại biển Đông để tận dụng sức mạnh từ lý lẽ chính là phương thức hữu hiệu nhất bù lại với khiếm khuyết mỏng về lực lượng, và còn yếu (hay vẫn nghiệp dư) về khả năng nghiên cứu của ta. Và quan trọng hơn, khoa học mang tính lan toả. Lý lẽ không lòng vòng nội trong những chiếc tháp ngà uy nghi của các viện, trường, phân khoa đại học uy nghi, mà còn đến mỗi nhà mỗi người: từ gia đình chài lưới ở Lý Sơn với công hàm còn lưu của chúa Nguyễn, đội dân binh xóm chài tự nguyện, đến anh chiến sĩ đang đứng gác ở vọng đảo Trường Sa; từ những nhà nghiên cứu điền thổ khắp nẻo đường cát trắng, em học sinh thắp đèn cặm cụi “Thư cho hải đảo”, đến bà mẹ ầu ơ con bằng ca dao lịch sử nước nhà.

Đó chính là đích ngắm cuối cùng hướng đến sự hậu thuẫn từ toàn dân mà khoa học có thể góp phần làm cầu nối.