Cần cảnh giác với các sinh vật ngoại lai

Phần lớn các loài xâm lấn được con người nhập nội, một số loài khác được nhập nội một cách vô tình cùng với hàng hóa. Động vật, thực vật làm cảnh, có lợi hoặc làm mẫu thường được nhập nội. Ở nước ta, trong những năm qua đã xuất hiện nhiều động thực vật ngọai lai theo hướng trên như cây mai dương, ốc bươu vàng, bọ cánh cứng hại dừa, cá chim trắng, chuột hải ly, tôm hùm đỏ, cá lau kiếng, rùa tai đỏ…. Một vài loài trong số đó đã trở thành những mối hiểm họa cho sản xuất nông nghiệp và hệ sinh thái như cây mai dương, ốc bươu vàng, bọ cánh cứng hại dừa, rùa tai đỏ. Xin giới thiệu một vài đặc điểm và tác hại của những loài này.

1. Rùa tai đỏ:

Trong thời gian qua, rùa tai đỏ đã có mặt trong môi trường tự nhiên ở nhiều địa phương trong cả nước. Đầu tiên, rùa tai đỏ được một số công ty xuất nhập khẩu thủy sản nhập về nuôi thử nghiệm và đã để chúng thoát ra sông rạch bên ngoài. Nhiều người đi lễ chùa cũng phóng sinh rùa tai tai đỏ nên phạm vi phân bố của chúng lan ra rất nhanh.

Rùa tai đỏ (Trachemys scripta elegans), tuổi thọ từ 50 -70 năm, phân bố tự nhiên ở các vùng nước nội địa Bắc Mỹ. Cổ của loài rùa này thường có mảng đỏ, trên mai rùa có những sọc vàng cam, phía trên mắt có vành màu đỏ nên được gọi là rùa tai đỏ. Rùa cái có thể đẻ tới ba ổ trứng một năm, mỗi ổ có từ 4 - 23 trứng. Theo các nhà khoa học, rùa tai đỏ có thể mang vi khuẩn salmonella, loại vi khuẩn gây bệnh thương hàn đối với người. Đây cũng là một nguy cơ cho người dân sống trong vùng sông nước. Rùa tai đỏ là một loài động vật ăn tạp hung dữ, chúng ăn tất cả loài cá bé hơn nó cũng như các động vật thủy sinh khác. Chính vì thế mà Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) xếp loài này đứng đầu trong 100 loài xâm hại nguy hiểm nhất thế giới. Khi thoát ra tự nhiên, rùa tai đỏ sẽ cạnh tranh thức ăn, giao phối với rùa bản địa, dẫn đến lấn áp, ức chế hoặc tiêu diệt các loài sinh vật bản địa, đưa đến phá vỡ cân bằng sinh thái. Với khả năng thích nghi cao, đặc biệt là với điều kiện khí hậu ấm áp, nhiều ao hồ, đầm lầy, sông suối như ở nước ta, khi thoát vào thiên nhiên thì chúng sẽ nhanh chóng phát triển và hình thành quần thể tàn phá các quần thể khác. Chính vì thế, các nhà nghiên cứu môi trường cho rằng, rùa tai đỏ phá hủy sinh thái không kém cây mai dương.

2. Tôm hùm đỏ:

Sau ốc bươu vàng và rùa tai đỏ, trong thời gian này, giới nuôi trồng thủy sản ở (ĐBSCL) đang rất lo lắng với một loại giống tôm mới vừa nhập khẩu từ Mỹ về, đó là tôm hùm đỏ.

Tôm hùm đỏ có tên khoa học là procambarus clarkia, còn được gọi là tôm hùm nước ngọt, có nguồn gốc từ bắc Mỹ. Tôm hùm đỏ có màu sắc lạ lùng là toàn thân màu đỏ rực, ăn tạp, thức ăn chính là mùn bã hữu cơ. Ngoài ra, chúng còn ăn nhiều loại thức ăn như ngũ cốc, khô đậu, rau quả, cỏ non, xác động vật. Theo các nhà chuyên môn, tôm hùm đỏ có vỏ cứng, cặp càng to, khối lượng thịt thấp (khoảng 15 đến 20% trọng lượng cơ thể). Loại tôm này dùng càng để đào hang đẻ trứng, trú đông, tranh giành thức ăn và có khả năng cạnh tranh rất mạnh để sinh tồn.

Loại sinh vật ngoại lai này khi thoát ra ngoài có thể sẽ gây hại cho các công trình thủy lợi bởi chúng đào hang rất sâu. Đây là loại tôm ăn tạp nên khi phát tán ra ngoài có thể làm hại các loài tôm bản địa. Còn những người dân nuôi và bắt được tôm hùm đỏ ngoài tự nhiên thì nhận xét rằng tôm hùm đỏ rất hung dữ hơn so với tôm càng xanh. Chúng có đôi càng to bè nên đào hang rất giỏi và sống trong hang như cua. Các cây cỏ, rau bèo quanh ao nuôi đều bị tôm hùm đỏ dùng càng kẹp gãy hay ăn trụi hết. Thậm chí bị người bắt, chúng dùng càng kẹp chặt không chịu buông.

Mối nguy hiểm

Nhiều chuyên gia thủy sản lo ngại: Với vòng đời ngắn, sinh sản nhanh lại có thể di chuyển trên cạn, cộng với bản tính hung hăng và ăn tạp, tôm hùm đỏ còn có khả năng thích nghi ốt với môi trường nên khi chúng phát triển tràn lan ra ngoài môi trường bên ngoài sẽ là mối nguy hiểm cho các loài thủy sản khác.

Nếu cho nuôi loài tôm này đại trà sẽ làm mối họa cho các công trình thủy lợi, công trình công cộng, bờ sông và có khả năng chúng sẽ tiêu diệt loài tôm bản địa từ việc tranh giành thức ăn để sinh tồn.

3. Cây mai dương

Cây mai dương (Mimosa pigra L.) là loài thực vật ngoại lai xâm lấn mạnh. Loài thực vật này là có nguồn gốc từ vùng Trung Mỹ. Chưa có một loại dịch hại tự nhiên tại chỗ nào có thể kiểm soát và hạn chế được sự lây lan của loài trinh nữ này. Loài cây bụi nhiều gai này phát triển mạnh từ những năm 70 và đã trở thành một loại cây độc hại ở những vùng đất ngập nước. Chúng ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp và công việc bảo tồn ở hai quốc gia Australia và Thái Lan. Hơn nữa, chúng còn tiềm năng xâm lấn mạnh ở các quốc gia Đông Nam Á. Ở những nơi mà cây mai dương mọc dày đặc thì không một loài thực vật, động vật nào sống được dưới tán của chúng. Chúng cạnh tranh với đồng cỏ, che phủ và ngăn cản dòng chảy của nước, đe dọa tới ngành chăn nuôi gia súc, đặc biệt là chăn nuôi trâu, bò, dê (Miller và ctv, 1981). Chúng cũng ảnh hưởng đến nuôi trồng thủy sản và các ngành nghề khác.

Ở nước ta hiện nay, cây mai dương xuất hiện ở nhiều nơi như Đồng Tháp, Vườn Quốc Gia Tràm Chim (Vườn QGTC), Vườn Quốc gia U Minh Thượng, Đồng Nai, Lâm Đồng, Quảng Ngãi… và cây mai dương thật sự đã là một mối hiểm họa cho hệ sinh thái nông nghiệp nước nhà. Theo số liệu của Vườn QGTC thì cây mai dương đã lấn chiếm hơn 2.000ha, chúng đang làm mất dần thảm thực vật bản địa, dẫn đến thay đổi hệ động, thực vật bản địa. Chúng đang xâm lấn những đồng cỏ năn, những bãi cỏ năn là bãi ăn, bãi nghỉ của loài chim quí hiếm sếu đầu đỏ. Sếu đầu đỏ là một trong những mục tiêu chính mà du khách trong nước cũng như ngoài nước muốn đến thăm ở Vườn QGTC. Chính vì thế mà cây mai dương đã làm giảm giá trị bảo tồn của vùng đồng cỏ đất ngập nước còn lại duy nhất của Đồng Tháp Mười, làm giảm giá trị du lịch sinh thái của Vườn QGTC. Ở nhiều địa phương khác cây mai dương xâm lấn vào cả đất trồng cây nông nghiệp, bờ sông, bờ kênh gây cản trở giao thông và đã gây tốn kém rất nhiều cho các địa phương để tiêu diệt chúng.

4. Ốc bươu vàng

Ốc bươu vàng (OBV) được đưa vào nước ta bởi một số quan chức đi công tác nước ngoài đem về nuôi làm cảnh. Bước đầu chúng được nuôi trong bể, sau đó “xổng chuồng” và lây lan ra cả nước. Đến nay thì ốc bươu vàng đã thật sự là một trong những loài dịch hại quan trọng nhất cho nghề sản xuất lúa ở nước ta. Theo số liệu của Dự án “Tổng hợp dịch hại ốc bươu vàng trên cây lúa Việt Nam” thì OBV đã xuất hiện và gây hại ở hầu hết các tỉnh thành trong cả nước và diện tích lúa bị hại bởi OBV, đặc biệt là ở khu vực ĐBSCL ước tính hàng chục ngàn ha mỗi năm. Ở ĐBSCL sau khi thu hoạch lúa hè thu, ruộng bị ngập nước và mùa lũ thường kéo dài vài tháng. Trong mùa lũ nguồn sinh vật phù du và các thức ăn khác cho OBV rất phong phú nên chúng sinh trưởng, phát triển rất nhanh. Trung bình sau mùa lũ, mỗi ha ruộng sau khi bơm nước ra để làm lúa Đông Xuân bắt được cả tấn ốc lớn, còn số ốc con thì nhiều vô kể. Lượng trứng ốc thu được trên bờ ruộng suốt vụ cũng phải vài chục kg. Sau khi sạ lúa Đông Xuân, ở những chỗ trũng trong ruộng, nếu không diệt được hết OBV thì chúng sẽ ăn sạch lúa. Qua nhiều vụ theo dõi chúng tôi nhận thấy mỗi ha trung bình phải cấy dặm 1,0 - 1,5 công đất, chi phí cho cấy dặm và thuốc diệt chúng đến vài triệu đ/ha.

Hiện nay trên đồng ruộng không chỉ có OBV hại lúa mà trong quá trình lai tạp tự nhiên giữa OBV và ốc lác đã tạo ra một loại con lai có vỏ dày hơn và sức phá hoại của chúng còn lớn hơn OBV. Từ ngày xuất hiện OBV thì loài ốc lác bản địa gần như bị tuyệt chủng.

5. Bọ cánh cứng hại dừa

Bọ cánh cứng (BCC) hại dừa có tên khoa học là Brontispa longissima, ngoài gây hại trên dừa thì chúng còn gây hại cho nhiều loài khác như thiên tuế, cau kiểng. Bọ cánh cứng hại dừa xuất hiện và gây hại cho tất cả các nước trồng dừa trên thế giới. Bọ cánh cứng hại dừa được phát hiện ở nước ta (Bến Tre) vào tháng 5/1999 và đến nay thì chúng đã lây lan ra cả nước. Gây thiệt hại nhiều nhất ở các tỉnh có diện tích trồng dừa lớn nhất như Bến Tre, Bình Định. Ước tính có đến cả hàng trăm ngàn cây dừa bị đốn bỏ do BCC hại dừa gây ra. BCC hại dừa có khả năng gây hại cho dừa ở tất cả các giai đoạn tuổi, nhưng gây hại nặng nhất khi cây còn nhỏ đến 4-5 tuổi. Ở những vùng khô hạn thì cây dừa bị hại nặng hơn và mùa nắng bị thiệt hại nhiều hơn mùa mưa. Cây dừa bị giảm sản lượng rõ rệt khi 8 tàu lá của cây dừa bị BCC tấn công. Cả thành trùng và ấu trùng gây hại trên cây dừa khi lá dừa chưa bung ra, chúng ăn diệp lục trên bề mặt lá tạo ra những sọc điển hình song song với mép lá. Ấu trùng thường phá hại mạnh hơn thành trùng. BCC là loài côn trùng biến thái hoàn toàn qua 4 giai đoạn: Trưởng thành, trứng, ấu trùng, nhộng.

Diệt BCC hại dừa khá khó khăn bằng các loại thuốc hóa học vì tán lá rộng, cây cao, cây trồng phân tán và quanh nhà. Trước sự phá hoại của chúng, chúng ta đã cho nhập một số loài ong ký sinh từ đảo Samoa như Haeekeliana brontispae, Asecodes hispinarum, nhiều loài thuộc họ Eulophidae tấn công sâu non và nhộng bọ dừa.

Do mức độ phá hại nhanh của BCC hại dừa, Bộ Nông nghiệp và PTNT đã phải thành lập Ban chỉ đạo Quốc gia diệt BCC hại dừa ngày 30/7/2002. Sau đó từng tỉnh cũng đã thành lập Ban chỉ đạo phòng chống diệt BCC hại dừa.

Các sinh vật ngoại lai có thể gây ra những hiểm họa khôn lường cho sản xuất nông nghiệp, cho hệ sinh thái, cho sức khỏe con người, chúng có thể phát sinh thành dịch mà con người khó có thể kiểm soát được. Chính vì thế trước khi cho nhập một loài sinh vật nào đó chúng ta phải có chế độ kiểm dịch thật chặt chẽ và cần phải nuôi trồng thử nghiệm kỹ trước khi đưa vào sản xuất đại trà.