Các nhà khoa học tẩy chay tạp chí khoa học

Sự việc bắt đầu từ ngày 21.1 .2012, khi nhà toán học Timothy Gowers của đại học Cambridge (Anh), từng đoạt huy chương Fields Toán học vào năm 1998, viết trên blog cá nhân kêu gọi tẩy chay những tạp chí khoa học do nhà xuất bản Elsevier xuất bản. Ảnh hưởng bởi tinh thần này của tiến sĩ Gowers, nghiên cứu sinh Tyler Neylon đã thành lập một trang đăng ký trực tuyến có tên "Cái giá của tri thức", ghi rằng “các nhà nghiên cứu cùng chung lập trường chống lại nhà xuất bản Elsevier”.

Theo báo Guardian, đến ngày 2.2 đã có hơn 3.000 nhà nghiên cứu trên toàn thế giới kí vào đơn cam kết này, trong số đó có nhiều nhà khoa học từ các trường như Oxford, Cambridge, Harvard, Yale… và nhiều chủ nhân huy chương Fields như Wendelin Werner và Terence Tao… Các học giả đồng thuận sẽ không tiếp tục gửi bài viết của mình tới các tạp chí của Elsevier, hoặc sẽ không nhận đánh giá hay biên tập các bài viết được đăng ở đây.

Nguyên nhân khiến tiến sĩ Gowers phát động cuộc tẩy chay vì ba lí do. Lí do đầu tiên là vì nhà xuất bản Elsevier bán những ấn phẩm của mình với giá quá cao. Kế đến là việc nhà xuất bản này buộc các thư viện phải mua một tạp chí của mình, trong khi nhiều nơi chỉ có nhu cầu mua một ấn phẩm cụ thể.

Lí do cuối cùng là cuộc tẩy chay còn mang ý nghĩa ủng hộ cho những đạo luật tương tự như Luật công trình nghiên cứu đã được trình lên quốc hội Mỹ. Luật này sẽ ngăn cản chính phủ không được tiếp tục trao quyền tiếp cận miễn phí đối với những dự án thực hiện dựa trên kinh phí là tiền thuế.

Nhà xuất bản Elsevier khẳng định mình đã bị hiểu lầm. Trong năm 2010 nhà xuất bản đạt được lợi nhuận 724 triệu bảng Anh (1,16 tỉ USD) trên doanh thu 2 tỉ bảng, tức lời 36%. Tuy nhiên nhà xuất bản áp dụng mức giá trung bình cho các sản phẩm của mình, và giá bán ra đã thấp hơn so với những tạp chí của các nhà xuất bản khác trong nhiều năm qua. Theo đó, giá trung bình của một bài báo là 10 USD (6,5 bảng Anh), tuy nhiên với chính sách giảm giá cho mỗi ấn bản khác nhau đã hạ giá xuống chỉ còn 2 USD, “thấp hơn mức trung bình trong ngành một chút”.

Nhà xuất bản Elsevier hiện sở hữu hơn 2.000 tạp chí.

Ông Nick Fowler, giám đốc phụ trách quan hệ học thuật của nhà xuất bản cho rằng mức lãi này của Elsevier là điều tất yếu của một quá trình hoạt động hiệu quả. "Bị gọi là “kẻ thù của khoa học” là một điều hết sức sai lầm”, ông nói. Ông cho biết nhà xuất bản Elsevier sẽ thảo luận vấn đề này với những học giả đã kí vào cam kết trực tuyến trên.

Hành động của nghiên cứu sinh Neylon được xem là một trong những hệ quả từ cuộc xung đột sâu sắc hơn giữa giới học giả và các nhà xuất bản. Các nhà khoa học gửi bài cho tạp chí đăng miễn phí, nhưng sau đó nếu muốn đọc lại bài viết của mình đã được in hoặc đọc những công trình khác trên các tạp chí thì họ phải trả nhiều tiền. Những nhà khoa học, vốn sống trong nền văn hóa đề cao giá trị tự do và tiếp cận thông tin nên từ lâu đã trở thành những người không hài lòng với các nhà xuất bản thương mại, luôn muốn tối đa hóa lợi nhuận bằng cách tính tiền để được quyền tiếp cận thông tin, cũng như thể hiện uy tín qua việc ai có trong tay nhiều bài viết khoa học nhất.

Năm 2006, ban biên tập của tạp chí toán học Topology của Elsevier đã từ chức, với lí do giá cả quá cao của các bài báo hoặc tạp chí có thể khiến cắt đứt nguồn tiếp cận thông tin. Năm 2007, ban biên tập tạp chí toán học K-theory của nhà xuất bản Springer (Đức) đã nghỉ việc.

Giới học giả từ lâu đã cố gắng tạo ra nhiều cách tiếp cận khác nhau đối với những bài báo khoa học. Trang web arXiv của đại học Cornell (New York, Mỹ) được thành lập năm 1991 là một điển hình. Các nhà nghiên cứu có thể đăng tải các bài báo về toán và vật lý chưa được đăng báo lên đây. Hàng ngàn bài báo được tải lên mỗi ngày. Một cách tiếp cận khác là Thư viện khoa học công cộng (PLoS) được thành lập vào năm 2000 đã xuất bản bảy tạp chí miễn phí về lĩnh vực y và sinh học.

Tuy nhiên, dù giới học giả có nỗ lực đến đâu thì vai trò của những nhà xuất bản truyền thống vẫn thống trị. Những bài báo trên trang ArXiv không được xem xét đánh giá trước khi đăng cho nên chất lượng của chúng là vô chừng. Còn PLoS thì hoạt động phụ thuộc vào quyên góp nhưng cũng tính lệ phí công bố lên đến 2.900 USD/bài báo, số tiền này do chính các tác giả chi trả. Ngoài ra còn phải kể đến một thành kiến chống lại những ấn phẩm điện tử, khi các bài báo đăng trên mạng dường như ít được tôn trọng hơn so với những bài viết được in trên giấy.