“Bộ Giáo dục đang làm thay việc của các trường”

-Trong báo cáo mới đây tại Hội đồng Quốc gia giáo dục, Bộ Giáo dục đã thừa nhận nguyên nhân chủ yếu dẫn đến yếu kém của giáo dục đại học là do cách quản lý xơ cứng, áp đặt. Từng nhiều năm là Giám đốc ĐHQG Hà Nội, ông nghĩ gì về vấn đề này?

-Đúng là vấn đề bức xúc nhất của các trường hiện giờ là quyền tự chủ, việc cơ quan quản lý các cấp ôm đồm áp đặt quá nhiều khiến cho không gian hoạt động, khả năng sáng tạo của các trường bị bó hẹp. Bây giờ còn khá hơn chứ cách đây 7-8 năm, muốn cử cán bộ đi nước ngoài, trường cũng phải lên xin phép Bộ.

Điều đó rất vô lý, ông hiệu trưởng hiểu rõ cán bộ nhất thì lại không có quyền quyết định. Thật là hài hước khi 100 trường hợp đưa lên Bộ thì Bộ duyệt cả 100. Vấn đề ở đây là nếu hiệu trưởng thì 3 ngày duyệt xong, còn để Bộ làm thì lại phải mất công tìm hiểu và có khi mất cả tháng.

Chức năng của một Bộ là quản lý nhà nước và nếu làm đúng chức năng thì không cần đến biên chế cồng kềnh như hiện nay. Tuy nhiên, Bộ Giáo dục đang tự làm thay việc của các trường, cái mà lẽ ra trường phải tự làm và Bộ chỉ có trách nhiệm hậu kiểm. Vấn đề đặt ra hiện nay là quản lý sao để phát triển chứ không thể quản lý để công việc chậm trễ, thui chột đi. Tư duy phát triển phải vì sự phát triển, vì sự tiến bộ.

- C ó ý kiến cho rằng, nếu mua một món hàng hỏng thì có thể đổi lại hoặc mua cái khác, nhưng nếu lỡ học phải một trường tồi thì không thể học lại. Việc Bộ Giáo dục thận trọng trong lộ trình giao quyền tự chủ cũng nhằm bảo vệ quyền lợi người học?

- Cái lo đó là chính đáng, nhưng nên lo như thế nào, làm như thế nào để có hiệu quả nhất. Cần phải phân tích việc quản lý của Bộ Giáo dục hiện nay có hiệu quả, có mang lại lợi ích thật sự cho người học hay không? Thực tế, các trường rất có trách nhiệm đối với người học. Nếu đất nước mà chỉ có mấy Bộ có trách nhiệm thì đất nước phát triển sao được. Trách nhiệm phải là của toàn dân và từng trường đều là dân. Tại sao mình lại không tin, không dựa vào dân để phát triển?

Việc này giống như một người được giao lái ôtô từ Hồ Gươm về đến Cầu Giấy, nhưng được yêu cầu mỗi lần rẽ phải xin ý kiến, dù người lái xe biết lúc nào nên rẽ, có hòn đá hay người thì phải tránh như thế nào. Sao không quản lý theo cách để họ đi quãng đường ngắn nhất và an toàn nhất?

-  Nhưng nếu buông lỏng quản lý, giao cho các trường tự chủ hoàn toànthì có thể một số trường lợi dụng chạy theo lợi nhuận, số lượng đào tạo. Ông đã nghĩ đến vấn đề này chưa?

- Tất nhiên, cũng sẽ có một vài trường lợi dụng, nhưng không thể vì một vài trường mà triệt đi sức sáng tạo và khả năng tự chủ của hàng trăm trường đại học khác. Riêng các trường tư thục, nơi nhà nước không cấp ngân sách, họ còn phải lo giữ "học hiệu", bởi mất nó thì không ai còn theo học nữa. Hơn ai hết, họ hiểu được nhu cầu thị trường nhân lực.

Theo tôi, các trường khối tư thục phải được tự chủ cao về mặt tài chính, kể cả học phí. Nếu có chất lượng tốt thì bán giá cao, nhưng không phải muốn bao nhiêu cũng được, bởi phải được người tiêu dùng chấp nhận. Các nước thường cấm bán rẻ (phá giá) chứ không cấm bán đắt. Và một trong những tiêu chuẩn bậc nhất của chất lượng đào tạo là sinh viên ra trường có việc làm, thu nhập cao. Đấy là một trong những chỉ số dễ kiểm tra nhất, cũng như cho thấy đẳng cấp của trường.

- Ông là một trong những người đầu tiên đề cập đến vấn đề "khoán 10" trong giáo dục. Với sự phát triển của các ĐH như hiện nay, liệu đã là thời điểm chín muồi để thực hiện cuộc đột phá trong quản lý giáo dục đại học?

- Theo tôi, cần phải làm ngay bây giờ, làm càng sớm càng tốt, bởi điều đó có lợi cho đất nước. Ở đây, cũng đòi hỏi phải có sự mạnh dạn, kiên quyết. Mô hình quản lý của Bộ GD&ĐT cần có sự thay đổi, không nên cầm tay chỉ việc, không đi vào những việc cụ thể như giao chỉ tiêu cho từng trường... mà nên tập trung vào những công việc vĩ mô như kiểm tra, kiểm định chất lượng đào tạo

Có làm như thế thì mới phát triển được, không thể lúc nào cũng nói "muốn bằng khu vực, bằng thế giới" trong khi vẫn giữ khư khư kiểu tư duy quản lý cũ. Tất nhiên là không phải trường hợp thử nghiệm nào cũng thành công, trong 100 trường hợp cũng phải có một vài trường hợp hỏng. Theo tôi, nên bắt đầu thí điểm giao quyền tự chủ cho các trường khối tư thục có tiềm lực tốt.

Việc Bộ Giáo dục chậm trễ trong triển khai phân cấp cho các trường có hai cách nghĩ. Một là do nhận thức chậm. Hai là điều đó có thể gắn với lợi ích của cá nhân nào đó. Đây mới là cái khó, bởi người ta không thẳng thắn nói ra điều đó, nhưng thực tế là vậy.

- Vào thời điểm ĐH Quốc gia Hà Nội đòi quyền tự chủ và ông là người trực tiếp đứng mũi chịu sào, ông đã gặp những khó khăn gì?

- Thực tế, lúc đó cũng có một cuộc đấu tranh gay gắt để làm thế nào có được cơ chế tự chủ cho ĐH Quốc gia. Có sự đối đầu giữa ĐH Quốc gia và Bộ GD&ĐT. Nhưng lúc đó, Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã ủng hộ và cho trường quyền tự chủ. Chuyện hồi đó cũng giống như việc một trường hiện nay đòi quyền tự chủ.

Có thể nói ĐH Quốc gia là ĐH đầu tiên có được quyền tự chủ cao tới mức anh được làm tất cả những gì anh thấy có ích, anh tự chịu trách nhiệm. Điều đó được thể hiện trong Quy chế Thủ tướng dành cho ĐH Quốc gia.

- Quyền tự chủ đó đã mang lại lợi ích gì cho ĐH Quốc gia?

- Do quyền tự chủ, mình được trực tiếp làm việc với các Bộ, các dự án nên kinh phí được tăng lên. Về việc xây dựng trường, sở, đáng ra, các dự án lớn của ĐH Quốc gia phải trình lên Thủ tướng, nhưng nhờ tự chủ nên có thể ủy nhiệm cho chính mình duyệt. Vậy nên, trong vòng 7 năm, khối lượng xây dựng bằng của cả 50 năm cộng lại.

Khi các nước đến làm việc, trường giới thiệu được tự chủ, họ rất nhiệt tình trong việc hợp tác. Còn đến các trường khác, được trả lời là tôi phải xin ý kiến Bộ, thì họ bỏ đi luôn. Vậy là có năm, trường tranh thủ được cả triệu đôla.

Như vậy, đâu cứ phải đổ nhiều tiền mà phát triển, mà chính là cơ chế. Trong ĐH Quốc gia, mình có áp dụng cơ chế tự chủ cho một số khoa Quản trị Kinh doanh. Tôi giúp khoa hết lòng, trừ kinh phí. Đến giờ, những khoa đó phát triển nhất của ĐH Quốc gia, cơ sở khang trang, hợp tác quốc tế đem về hàng triệu đô la trong một khóa.

- Ngành giáo dục có bộ trưởng mới, bản thân ông kỳ vọng gì Bộ trưởng Nguyễn Thiện Nhân trong việc đổi mới cách quản lý giáo dục đại học?

- Người dân Việt Nam rất tinh, mặc dù hy vọng, nhưng họ vẫn quan sát chứ không phải nói hy vọng rồi thôi. Bản thân tôi cũng đã có thư góp ý với anh Nhân ngay từ lúc anh nhận quyết định. Tôi góp ý với Bộ trưởng, nên tập hợp các nhà khoa học, các nhà giáo dục hàng đầu của Việt Nam, để nghe họ nói về những cái "cốt tử" của giáo dục, đâu là vấn đề bản chất, cốt yếu nhất để sau đó anh hành động.

Nguồn: Vnexpress.net, 12/10/2006