Biểu tượng long - rồng từ cội nguồn văn hoá giống nòi thể hiện trong truyền thuyết đến địa danh Thăng Long – Hà Nội
Kinh là tên gọi châu Kinh, Dương là mặt trời, ánh dương hồng mà biểu trưng là chim Hồng Lạc. Chim là sứ giả của mặt trời và mặt trời trong sự hiện thân của Thần Nông, biểu hiện của văn minh lúa nước. Trung tâm văn minh của Bách Việt là châu Kinh. Phía nam sông Dương Tử đến Việt Nam, Lào, Thái Lan là vùng đất của cư dân Bách Việt phương Nam . Tuy nhiên dấu ấn Bách Việt với tên hiệu Việt chỉ còn lưu lại ở cư dân Lạc Việt, NamViệt, Đại Việt rồi Việt Nam sau này. Và người Kinh, hậu duệ của Kinh Dương Vương cũng chỉ có trong danh xưng dân tộc Kinh của người Việt Nam . Kinh Dương Vương lấy con gái Long Vương (Thần Long nữ) ở hồ Động Đình rồi sinh ra Sùng Lãm, hiệu là Lạc Long Quân. Lạc Long là hiệu danh của hai đặc tính của cha, Hồng Lạc – thần Mặt trời và của mẹ là Long Nữ - Thần Nước. Sự kết giao giữa Lạc Long Quân và Âu Cơ sinh một cái bọc nở ra 100 người con là hậu duệ tiếp nối giống nòi người Việt phương Nam .
Lạc Long Quân trở thành thuỷ tổ của người Lạc Việt. Vì thế Lạc cũng chính là các danh gọi để chỉ ruộng của nhà vua, ruộng công, lạc điền, ruộng nước dùng để cày cấy. Lạc cũng là tên các xưng danh: Lạc tương, Lạc hầu dưới quyền cai quản của vua. Long Quân, Long Vương trở thành xưng hiệu cao quý, quyền uy của nhà vua. Nguồn gốc giống nòi mang tính nước thể hiện ở tên hiệu Lạc Long. Long và Rồng là hai cách phát âm để chỉ hình tượng con vật tâm linh gắn với sông nước, mang tính nước. Long gắn với “sông” nên trong ngôn ngữ Nam Á có những từ có âm “ong/ông” chỉ nguồn nước như sông Hồng, sông Mã, sông Cái, Cửu Long, krông Púc, krông Paco (Việt Tây Nguyên), mèkhỏng – Mêkông (Lào – Thái). Từ kong và krong biến âm thành kung khung: khung Giang, khung Bích (Tây Bắc Việt Nam ). Từ sông thành sung: phụ lưu của hai con sông: sông Đà, sông Cả có tên là sung Lung, sung Vang.
Hình tượng Long - Rồng đã trở thành biểu tượng có tính nước mà hiện thân của biểu tượng là giao long, thuỷ thần, thuỷ quan, rồng thể hiện nguồn gốc cao quý của nhân vật anh hùng trong truyền thuyết thời kỳ sau.
Biểu trưng tính nước dưới dạng Thuỷ Thần trong các truyện: Truyện Không Lộ thiền sư thời Hùng Vương, nhân vật Minh Không được sinh ra từ việc đầu thai từ Thuỷ quan: “ngài là Thuỷ tộc quan thừa lệnh thượng đế ban cho một người con trai và một người con gái”. Truyện Trung Định Công thời Hùng Vươngnhân vật cò nguồn gốc Thuỷ thần: “Bà trông thấy một nam nhi mặc quần áo màu đỏ, thắt đai lưng ngọc, dáng vẻ kì dị, từ ở bên đường đi tới, tự xưng là quan Thuỷ thần…”. Truyện Sự tích Câu Mang thời Hùng Vương: “Thiên đình sai vị Thuỷ thần đầu thai vào làm con nhà vua…”. Truyện Sự tích Dương công và Nguyệt Tinh công chúa thời Hùng Vương: “Gia đình ngươi phúc hậu nên trời sai Thuỷ thần tài giỏi xuống làm con”. Truyện Sự tích Đào An, Đào Ý thời Hùng Vương: “Thấy hai người đàn ông áo mũ chỉnh tề, từ phương Bắc đến tự xưng là Thuỷ thần, phụng mệnh thiên đình xuống đầu thai làm con”. Truyện Sự tích Phương Dung công chúa thời vua Trưng: “nằm mộng thấy có một người tự xưng là quan thuỷ thần, báo rằng trời cho hai vị Thuỷ thần xuất thế để làm con”…
Biểu trưng tính nước dưới dạng Giao Long, Thần Long trong các truyện: Truyện sự tích Trâu Á – Trâu Thành thời Hùng Vương đánh Thục: “Bà Thánh Mẫu là họ Trâu đi hái dâu qua bến sông, xuống rửa chân tay, thời chợt thấy đám mây kéo mù mịt, rồi có con giao long lại quấn vào người, về trăm ngày thì thụ thai… bà sinh ra hai quả trứng..”. Truyện Trần Giới, Trần Hà: “Một hôm người vợ ra bến sông tắm có giao long nổi lên phủ quanh mình, về sau có mang 12 tháng, đẻ ra cái bọc, nở ra hai người con trai…”. Truyện Sự tích Trương Hống, Trương Hát: “Một đêm hôm rằm, bà chiêm bao tắm sông Lục Đầu thấy Thần Long quấn vào mình mà có thai, sau bà sinh ra một cái bọc, nở ra 5 con, 4 trai một gái”. Truyện hai anh em Thuỷ thần sinh đôi đánh giặc Lương: “Một hôm bà ra sông Hồng tắm thì bị giao long quấn rồi sinh ra nhị vị”. Truyện Sự tích thần Linh Lang: “Mẹ mất, phi về cư tang mẹ 3 năm rồi một ngày ra hồ Dâm Đàm tắm gội bỗng có Long thần từ giữa hồ bơi đến quấn lấy phi, sau đó có thai. Vương sinh ra khôi ngô tuấn tú, sau lưng có 28 nốt mụn màu hồng như vẩy cá, trước ngực có 7 nốt đen dạng hạt châu, vua lấy lạ nên đặt là Hoàng tử Lang. Truyện Đoàn Thượng triều Lý: “Ông bà mơ thấy một con giao long đi từ đáy sông lên cuốn lấy mình phu nhân, từ đấy bà có thai, sinh ra Đoàn Thượng”…
Biểu trưng tính nước dưới dạng rồng trong các truyện: Truyện Sự tích Linh công, Thuỷ công, Đài công thời HùngVương: “Chợt có một con rồng từ đám mây lao xuống, diễu quanh phu nhân ba vòng rồi sau bà có thai”. Truyện Sự tích Minh Lang, Sát Hải, Quế Hoa, Quỳnh Hoa, Mai Hoa thời Hùng Vương: “Phu nhân xuống bến sông tắm, đang tắm có con giao long giễu dưới chân phủ dãi thơm vào mình mẩy phu nhân rồi từ đấy có mang được 12 tháng..."” Truyện Sự tích hai anh em Thiện, Quang thời Hùng Vương: “Bà Hàn Thị đẻ ra một bọc có hai con trai, đầu rồng mình rắn, hình dáng dị kì”. Truyện Sự tích Học Công, Nga Nương, Hồng Nương thời hai bà Trưng: “bà năm mơ màng ngủ, bỗng thấy tia đỏ rực nhà, trông rõ con rồng vàng, rồi hoá ra một đôi chim sẻ, bà bắt được một con, sau sinh ra người con trai”. Truyện Sự tích Đại Lang, Nhị Langthời Triệu Việt Vương: “Đêm ngủ tại chùa, mẹ thần chiêm bao thấy hào quang rực rỡ đầy nhà, một lát sau hoá thành 2 con rồng vàng rồi lại biến thành 2 con khổng tước, tiện tay bà túm được rồi mang thai song sinh hai trai”. Truyện Quế nương và Dung nương: kể về bảy anh em của ông Lý Châu được sinh ra do bà nằm chiêm bao thấy có 5 con rồng và hai con rùa vàng hiện lên chỗ bà nằm, sau bà có thai, sinh ra một bọc 5 trứng nở ra 5 con trai. Truyện ba anh em họ Bạch đánh giặc Minh: “Một lần thân mẫu chiêm bao gặp tiên ông tặng cho ba chiếc râu rồng sau sinh ba vị”…
Hình tượng rồng biểu trưng cho sự phù trợ của truyền thống tổ tiên đối với nhân vật lịch sử. Rùa vàng, sứ giả của Long Vương đã giúp An Dương Vương có nỏ thần và bày cách xây thành. Đến thời Lê Lợi, Long Vương cũng cho thanh gươm quý đánh giặc Minh rồi khi thắng lợi, Rùa Vàng lại đến đòi lại thanh gươm. Trong truyền thuyết kể về Quang Trung, truyện Hai con rồng núi Thơm: “Bữa nào khi anh Thơm tới đoạn đường gành thì bọn học trò như nghe thấy từ trong lòng núi Thơm vang tiếng trống ngân, chiêng gõ, tiếng đàn nhạc rộn rã. Từ đỉnh núi, hai làn khói xanh bay lên, hiện rõ dần hai con rồng màu nước biển. Chúng tiến xuống chân núi, chào anh Thơm rồi một con đi trước, một con đi sau tưng bừng múa lượn”. Truyền thuyết về Nguyễn Lữ cũng có hình tượng rồng. Truyện Cậu Lữ trời sinh: “Đến mùa mua, nước sông Côn cuồn cuộn, những tay chèo yếu không dám qua sông thế mà Lữ bơi qua lại như chơi. Không phải cậu Lữ bơi mà có bốn con rồng vàng theo hầu, vừa nâng người cậu lên, vừa múa rất đẹp”…
Tính chất thăng hoa, sự quy tụ hào khí thể hiện trong danh xưng vùng đất Thăng Long – Hà Nội. Tương truyền khi dời kinh đô từ Hoa Lư Ninh Bình về thành Đại La năm 1010, Lý Thái Tổ thấy rồng bay lên nên gọi là Thăng Long. Tên gọi Hà Nội được vua Minh Mạng triều nhà Nguyễn đặt vào năm 1831 thể hiện một vùng đất bao quanh của các dòng sông. Hà Nội cũng chính là vùng đất trung tâm của các dòng sông và xung quanh là Hà Bắc, Hà Nam, Hà Tây, Hà Đông, là nơi quy tụ văn minh đồng bằng sông Hồng, văn minh lúa nước, văn minh Kinh Bắc. Ngoài tên Thăng Long, Hà Nội còn có các tên khác như Kẻ Chợ, Tràng An, Long Thành, Thượng Kinh. Như vậy, tên Thăng Long – Hà Nội, hai danh xưng đều mang đặc tính nước, kế tục từ cội nguồn dòng tộc người Việt trong truyền thuyết. Địa danh Thăng Long – Hà Nội đã trở thành tên gọi gắn liền với Thủ đô ngàn năm văn hiến:
Thăng Long, Hà Nội đô thành
Nước non ai vẽ nên tranh hoạ đồ
Cố đô rồi lại tân đô
Ngàn năm văn vật bây giờ là đây
(Ca dao Hà Nội)
Thăng Long – Hà Nội là hai tên gọi từ truyền thống đến hiện đại, từ cội nguồn tổ tiên đến con cháu kế tiếp các thế hệ đều thể hiện sự thăng hoa, sự quy tụ hào khí của một vùng đất là trung tâm của văn minh Đại Việt.
Tài liệu tham khảo
1. Lê Đức Luận (2006), Âm vang địa danh Hà Nội trong ca dao, Ngôn ngữ & Đời sống, số 1+2 (123 + 124), H.
2. Trần Ngọc Thêm (1996), Tìm về bản sắc văn hoá Việt Nam , Nxb. Thành phố HCM, tr 153 – 165.
3. Tổng tập văn học dân gian người Việt, tập 4, Truyền thuyết dân gian người Việt, (2004), Nxb Khoa học xã hội, H.
